Μία μεγάλη προσωπικότητα έφυγε από την ζωή σαν σήμερα, 17η Απριλίου του 1843. Και με αφορμή την νέα έκδοση των εκδόσεων “ΠΕΡΙΠΛΟΥΣ” του συγγραφέα Ζησίμου Συνοδινού με τίτλο “Δημητρίου Γουζέλη – Απάνθισμα από τα έργα του” που κυκλοφορεί ετούτες τις μέρες, οφείλουμε να γράψουμε κάποια πράγματα για αυτή την μεγάλη προσωπικότητα…
Εις την Εφημερίδα της Κυβερνήσεως του 1843, εις την στήλη όπου αναγράφονται οι θάνατοι των αξιωματικών και λίγο πιο κάτω της αναγγελίας του θανάτου του Αντιστρατήγου Θεοδώρου Κολοκοτρώνη (4 Φεβρουαρίου 1843), βρίσκεται και η είδηση ότι απεβίωσε «ο προικοδοτημένος ταγματάρχης της Φάλαγγος ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΓΟΥΖΕΛΗΣ εις Πύργον (Διοίκηση Ήλιδος) την 17η Απριλίου 1843».
Ο άσημος αυτός φαλαγγίτης που πέθανε εις το μικρό χωριό του Πύργου, άγνωστος ίσως εις τον πολύ κόσμο, είναι εν τούτοις μία εξαιρετική μορφή στην φιλολογική ιστορία της νήσου Ζακύνθου, και δικαιούται επίσης να τύχη μιας θέσεως μέσα στο Πάνθεον των εργατών της Ελληνικής Παλιγγενεσίας.
Του Γουζέλη το έργο υπήρξε, όπως όλη η ζωή του, πολυμερές, έργο αφ’ ενός ανθρώπου ασχοληθέντος εις την ποίηση και γενικώς την φιλολογία από έρωτα και κλίση προς αυτές, και αφ’ ετέρου, έργο ενθουσιώδους πατριώτη, ο οποίος έγραψε, μίλησε, δίδαξε, πολέμησε και εδιώχθη χάριν της μεγάλης πατρίδος του και του προς την ελευθερία ιδανικού του.
Από το φιλολογικό έργο του Γουζέλη, πρωτότυπο και μεταφραστικό, μέχρι σήμερα δεν έζησε, παρά μόνον μία κωμωδία του, «Ο Χάσης», η οποία όμως, μόνη της, ήρκεσε να τον αποθανατίσει και να επιτρέψει ώστε και τώρα ακόμη, να γίνεται λόγος περί αυτού. Στην πατρίδα του Ζάκυνθο, η κωμωδία του αυτή θεωρείται μνημείο ηθογραφικό και δεν υπάρχει Ζακύνθιος ο οποίος να μη γνωρίζει τον «Χάση» του Γουζέλη και να μην έχει εις το στόμα τρεις – τέσσερις στίχους του παραστατικότατους και ξεκαρδιστικούς. Και όσοι ακόμη δεν διάβασαν την κωμωδία αυτή, πάντοτε έχουν εις την μνήμη τους μερικούς στίχους του, σαν κατά παράδοση από τον πατέρα ή την μητέρα τους.
Η κωμωδία αυτή, την οποία ο Γουζέλης σε ηλικία δεκαέξι ετών έγραψε, δηλαδή το έτος 1790, κυκλοφόρησε πρώτα σε χειρόγραφο και έτυχε θερμής υποδοχής από το κοινό, και την παρακολούθησαν πολλές φορές οι φιλόμουσοι νέοι της Ζακυνθινής κοινωνίας. Με τον «Χάση» ο Γουζέλης παρουσιάζεται ο ηθογράφος της Ζακύνθου κατά την εποχή εκείνη, και η ηλικία την οποία έγραψε με τόση μεγάλη επιτυχία αυτό το ηθογράφημα μαρτυρεί την δύναμη της αντιλήψεως και την παρατηρητικότητά του.
Ο Δημήτριος Γουζέλης γεννήθηκε το Μάρτιο του 1774 στην Ζάκυνθο, από εύπορη οικογένεια. Ο πατέρας του Διονύσιος Γουζέλης, ανήκε στη μεσαία τάξη, ενώ η μητέρα του, Ισαβέλα Μαρτελάου ήταν γόνος της μεγαλοαστικής τάξης.
Υπήρξε θιασώτης των ιδεών της Γαλλικής επανάστασης, ιδεολογία που διδάχτηκε από τον παππού του Αντώνιο Μαρτελάο. Οταν στα 1797 οι Γάλλοι επαναστάτες διέλυσαν τη βενετική κυριαρχία στα Εφτάνησα, ο Γουζέλης μετέχει εθελοντικά στη Γαλλική φρουρά της πόλης. Εκεί συλλαμβάνεται από τους Ρωσοτούρκους που παίρνουν τη θέση των Γάλλων στο νησί στα 1798, και μεταφέρεται στις φυλακές του Ναυστάθμου της Κωνσταντινούπολης. Επιστρέφει το 1799 μετά την υπογραφή συνθήκης Γαλλίας – Ρωσίας.
Οι Ρωσοτούρκοι όμως έχουν ήδη δώσει και πάλι στην αριστοκρατία τα αλλοτινά τους προνόμια, οπότε η θέση των ποπολάρων είναι τώρα πιο δύσκολη από ποτέ. Ο Γουζέλης φεύγει στην Τεργέστη κι αργότερα στην Ιταλία, όπου υπηρετεί στη λεγεώνα του Ναπολέοντα. Μετά τη διάλυση του εκεί στρατού, βρίσκεται και πάλι στην Τεργέστη μαζί με άλλους απόδημους Έλληνες. Εκεί εισέρχεται στους κόλπους της Φιλικής Εταιρείας.
Στον Αγώνα, πολέμησε ως επικεφαλής των Επτανήσιων και διετέλεσε φρούραρχος του Νεοκάστρου. Με την έναρξη της επανάστασης στις παραδουνάβιες ηγεμονίες, φεύγει για τη Ζάκυνθο, κι από εκεί μαζί με άλλους εκατό συμπατριώτες του φθάνουν στην Πελοπόννησο όπου υπηρετούν την πατρίδα από τις αρχές του αγώνα. Έλαβε την εκτίμηση του Υψηλάντη, του Κολοκοτρώνη αλλά και όλων των κυβερνήσεων της επανάστασης.
Για την προσφορά του στους αγώνες η πολιτεία του προσέφερε τον Χρυσό Σταυρό του Σωτήρος, καθώς και τον Αργυρό Σταυρό των Προμάχων του Γένους. Στις 17 Απριλίου του 1843 πεθαίνει στο χωριό Τζόγια της Ηλείας.
Ο «Χάσης» ή «Το τσαλάκωμα και το φτιάσιμο», όπως είχε ο ίδιος τιτλοφορήσει την κωμωδία του, είναι το σημαντικότερο έργο του Γουζέλη, καθώς αποτελεί κορυφαίο παράδειγμα των Ομιλιών αλλά και σημαντική έκφραση του Επτανησιακού Θεάτρου.
ΘΕΑΤΡΙΚΑ ΕΡΓΑ:
1) Σάλπισμα πολεμιστήριον, 2) Κρίσις πατρίδος, 3) Τα κατά τους Έλληνας, 4) Ο Χάσης ή Το τσάκωμα και το φτιάσιμο. Άλλα έργα που αναφέρει στη διαθήκη του, πιθανότατα χαμένα: Η ωραία παρθένος, Ζακύνθια εις τον Παράδεισον [σε στίχους], Ο φαιδρός [συμβουλές στο γιό του Διονύσιο].
ΝΤΟΚΟΥΜΕΝΤΑ:
Ο Γουζέλης γράφει σχετικά με τα έργα του στη διαθήκη του:
“Ολα τα ατύπωτά μου συγγράμματα αν δε προφθάσω να επιδιορθώσω και να καλλωπίσω ως έχω κατά νουν, επεθύμουν να μένωσι αφανή εώς ου τα αυξήση και προκόψη ο υιός μου εις τα γράμματα να τα τακτοποιήση αυτός ,ως απαιτούσι πολλήν διόρθωσιν και αν τα κρίνη άξια τύπου τότε μόνον να τα εκδώση εις φως αν ιδή ότι συμφέρη και αν βούλεται. Τα του Χάση όμως, ήτοι την μόνην κωμωδίαν επονομαζόμενην «το τσάκωμα και το φτιάσιμον» και όλα τα παροιμιακά μου, ως απαιτούσιν αυτά ολίγην μόνο διόρθωσιν, αυτά δύναται ο επίτροπός μου αν θέλη να κάμη να τυπωθώσιν εις όφελος της ανατροφής του παιδιού μου και εις εκτέλεσιν της υποσχέσεώς μου προς το κοινόν της Ζακύνθου να εκδώσω τα κωμικά μου…”
Τις τελευταίες ημέρες της ζωής του, τον πίκρανε ο πρόωρος θάνατος του μονογενούς υιού του τον οποίο υπεραγαπά. Αποσύρθηκε από κάθε κοινωνική ζωή και αφού τον κατέβαλε η θλίψη, πέθανε στα κτήματά του στον Πύργο, την 17η Απριλίου του 1842, σε ηλικία 69 ετών και θάφτηκε στο χωριό Άγιος Νικόλαος της Ηλείας, και οι συμπατριώτες του στον Πύργο μετακόμισαν τα οστά του το έτος 1869 στον Ιερό Ναό Αγίου Ιωάννου στο Πύργο Ηλείας.
Ο Γουζέλης, ένας και αυτός από τους αγωνιστές, χάθηκε και αυτός μέσα στον κυκεώνα των προσωπικών ικανοποιήσεων που προέκυψαν κατά την μεταεπαναστατική περίοδο. Και όμως, είναι τόσο ιδεώδης μορφή, τόσο αγνός πατριώτης, τόσο μετριόφρων, αθόρυβος και παραγκωνισμένος αγωνιστής, που άλλη υστεροφημία δεν εζήτησε παρά να μείνει απλώς γνωστός, ως συντελεστής και αυτός για την απελευθέρωση της πατρίδας του…
«Παραγγέλω και επιφορτίζω εις τούτον μόνον τον υιόν μου Διονύσιο – γράφει εις την διαθήκη του που συνέταξε λίγα έτη προ του θανάτου του, – άμα έλθει εις ηλικίαν της γνώσεως, αν έλθει, να μάθει πού απέθανε και ετάφη ο πατήρ αυτού, να πλακώσει τον σκοτεινόν του τάφο με τίνα λίθον και να επιγράψει εκεί πάνω τάδε: «’Ωδε κείται ο ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΓΟΥΖΕΛΗΣ – ΖΑΚΥΝΘΙΟΣ, πολλά παθήσας δια την ανεξαρτησίαν της Ελλάδος»…
Αλλά, δυστυχώς, ο Δημήτριος Γουζέλης πέθανε πριν από τον γιό του Διονύσιο και ο τάφος του ακόμα αναζητείται από τους ερευνητές της εποχής μας ώστε να πραγματοποιηθεί, έστω και τώρα, η επιθυμία του, ώστε τα οστά του να έρθουν στην πατρίδα του…
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ: Διαδίκτυο – «Πρόσωπα και Θέματα» του Δημητρίου Μάργαρη, Αθήνα 1962.
Οι φωτογραφίες των βιβλίων του Δημητρίου Γουζέλη είναι από το αρχείο του Μουσείου Σολωμού και Επιφανών Ζακυνθίων.
Το νέο βιβλίο του κ. Ζησίμου Συνοδινού από τις εκδόσεις “ΠΕΡΙΠΛΟΥΣ” που αφορά τα έργα του ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΓΟΥΖΕΛΗ με τίτλο “ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΓΟΥΖΕΛΗ – ΑΠΑΝΘΙΣΜΑ ΑΠΟ ΤΑ ΕΡΓΑ ΤΟΥ” που κυκλοφορεί στα βιβλιοπωλεία.
