Το άρθρο σήμερα δεν μπορεί να είναι άλλο από τους Ναούς των Αγίων Πέτρου και Παύλου όπου υπάρχουν στην Ζάκυνθο αλλά και υπήρχαν παλιότερα. Ψάχνοντας το βιβλίο του Ντίνου Κονόμου «Εκκλησίες και Μοναστήρια στην Ζάκυνθο» – Αθήνα 1967, οι αναφορές στους Ναούς που υπάρχουν σήμερα λένε τα εξής: α) Άγιος Πέτρος στο χωριό Καληπάδος μέσων 18ου αιώνα. Περιείχε διάφορες φορητές εικόνες του Ιωάννη Ν. Γρίτζη. Ναός και Μονή στην τοποθεσία Παλιοχώρα άνω του χωρίου Καληπάδος. Υπήρχε το 1621 παραχωρηθείς από αδελφότητα (9/7/1621) στον Ιερομόναχο Παχώμιο Κόκλα. β) Ναός Πέτρου και Παύλου στο Μουζάκι, Μετόχι της Ιεράς Μονής Στροφάδων και Αγίου Διονυσίου. γ) Ναός Πέτρου και Παύλου στους Κήπους. δ) Ναός του 10ου αιώνα στην περιοχή Ξύγγια στις Ορθονιές.
Ναοί των Αγίων Πέτρου και Παύλου που δεν υπάρχουν πιά αναφέρονται οι εξής: Στο κέντρο της πόλης, στην περιοχή Άγιος Παύλος, στην Πάνω Μεριά, στην περιοχή Κρύο Νερό, πάνω σε ένα ύψωμα, στο Αργάσι (σωζόμενη από το 1843), στο Σχοινάρι (άνηκε στην Ιερά Μονή Αναφωνήτριας), στο χωριό Μπουγιάτο, στο Λαγοπόδο, στα Λαγκαδάκια, στο Καταστάρι, στο Μέσω Γερακαρίο και στο Κάτω Γερακαρίο, στα Ξεροβούνια, στο Γαλάρο, στην Λούχα, στον Άγιο Λέοντα, στο Μεγάλο Γαλάρο (του Μαυροειδή), στο Ακρωτήρι, στην Λιθακιά, στο Ρωμήρι και στην τοποθεσία Παλιόχωρα.
Ο Λαογράφος – Συγγραφέας ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΦΛΕΜΟΤΟΜΟΣ έγραφε για τον Άγιο Παύλο στην πάνω μερία της πόλης μας: Μια από αυτές τις εκκλησίες κι αν όχι η μοναδική, η πιο γνωστή, αυτή της Πάνω Μερίας, εκεί που σήμερα βρίσκεται το ομώνυμο πλάτωμα, για να θυμίζει και να συγκινεί.
Η ιστορική αυτή εκκλησία, που χαρακτήρισε ολόκληρη περιοχή και ολόκληρη κοινωνία, ήταν χτισμένη πριν το 1577, οπότε μνημονεύεται σε συμβόλαιο του Αναστασίου Λογοθέτη. Ανήκε στην οικογένεια Βαρζού και στις 13/25 Ιουλίου 1835, παραχωρήθηκε, όπως οι περισσότερες φαμιλιακές, σε αδελφάτο, για να μπορέσει να διατηρηθεί και να επιβιώσει. Εφημέριός της ήταν ο αξιόλογος ζωγράφος Σπυρίδων Στέντας. Η σημαντική ιερή αυτή στέγη, που η εμπορική γειτονιά της αποθανατίστηκε από τον Δημήτριο Γουζέλη, στον περίφημο «Χάση» του, μαζί με έναν από τους κτήτορές της, γκρεμίστηκε και στην συνέχεια κάηκε τον Αύγουστο του 1953 και σήμερα υπάρχει μόνο σαν θύμηση και σαν τοπωνύμιο.
Όπως ήταν φυσικό ο ναός πανηγύριζε κάθε χρόνο, στις 29 Ιουνίου, την επέτειο της μνήμης του πάτρωνά του. Όλα τα απαραίτητα ήταν στην εντέλεια, από τις μερτίες και τις πιπεριές, ως τα «κυπαρίσσια» στην «ουρανία» και τα στεφάνια στις πόρτες. Επίσης οι απαραίτητες φ(ρ)ιτούρες και τα ολόγλυκα παστέλια, καθώς και τα αναγκαία μάσκουλα. Μα το χαρακτηριστικό του πανηγυριού ήταν η πρώτη σταφίδα, που κρεμιόταν στο καμπαναριό. Στο καμπαναρίο της προσεισμικής εκκλησίας του Αγίου Παύλου της πόλης της Ζακύνθου, που γιόρταζε σαν χθες και σήμερα και που η ανάμνησή της έχει μείνει σαν ονομασία της περιοχής, την παραμονή και πριν τον εσπερινό ο νόντσολος κρεμούσε ένα τσαμπί σταφίδα, η οποία μόλις άρχιζε να μαυρίζει, για την ευλογία του “μαύρου χρυσού”, με τον οποίο έζησε και πλούτισε το νησί. Το κρέμασμα βέβαια το συνόδευαν ατελείωτα, πανηγυρικά σένια και μάσκουλα. Αυτό καθιερώθηκε πριν την αλλαγή του ημερολογίου. Με το νέο, για να μην χαλάσει το αντέτι, κατέφευγαν στην τεχνική … ωρίμανση. Βουτούσαν την σταφίδα σε μπογιά για παπούτσια, δανεισμένη από τους πολλούς στην σκοντράδα τσαγκάρηδες κι έτσι το πολύτιμο φρούτο … γούρμαζε. Μοναστήρι των Αγίων Αποστόλων Πέτρου και Παύλου υπήρχε στην θέση Καπαδαράτα του χωριού Φιολίτης της Ζακύνθου. Στην ίδια περιοχή λειτουργούσε και Λαζαρέτο (Λοιμοκαθαρτήριο).
Σύμφωνα με τον Παναγιώτη Κλαυδιανό, κάθε χρόνο, στον Άγιο Πέτρο στα Ξύγκια, οι Μοναχοί μοιράζουν για ελεημοσύνη εκατό καρβέλια ψωμί και τυρί.
Στην φωτογραφία του άρθρου είναι ο Ναός Πέτρου και Παύλου στο Καλλιπάδο.
Το “πάτημα του Αγίου Πέτρου” στο Καλλιπάδο.
Ναός Πέτρου και Παύλου στους Κήπους.
Ο Ναός Πέτρου και Παύλου στα Ξύγκια στις Ορθονιές.
