2 Ιουλίου γιορτάζει η Βλαχέραινα. Ναοί της στην Ζάκυνθο και άλλα...

Η εκκλησία της Παναγίας της Βλαχέραινας βρίσκεται στο Αργάσι, σε ένα από τα ομορφότερα και πιο ιστορικά σημεία της Ζακυνθινής υπαίθρου. Η ονομασία «Βλαχέραινα» παραπέμπει στην παλιά λατρευτική παράδοση της Παναγίας των Βλαχερνών, με καταγωγή από τη Βυζαντινή Κωνσταντινούπολη. Ο Ναός απαντά σε αρχειακές πηγές ήδη από τα χρόνια της Βενετοκρατίας και φαίνεται πως συνδέθηκε στενά με τη συντεχνία των παντοπωλών, οι οποίοι τον είχαν ως συναδελφικό – προσκυνηματικό κέντρο.

Χτισμένη σε σημείο όπου άλλοτε δέσποζαν περιβόλια και ήσυχες εξοχικές κατοικίες, η Βλαχέραινα εξυπηρέτησε επί αιώνες τις θρησκευτικές ανάγκες των κατοίκων του Αργασίου, της Χώρας και των γειτονικών οικισμών. Το γραφικό τοπίο γύρω από τον ναό, με τις μυρτιές και τη θέα προς το πέλαγος, αποτέλεσε πάντα πόλο έλξης για προσκυνητές και περιηγητές. Η εκκλησία γνώρισε μεγάλη ακμή το 18ο και 19ο αιώνα, όταν οι ευσεβείς προσφορές των συντεχνιών, αλλά και των τοπικών αρχόντων, τη στόλισαν με λατρευτικά αντικείμενα, εικόνες υψηλής καλλιτεχνικής αξίας και πλούσια αφιερώματα.

Ιδιαίτερα σημαντικό θεωρείται το πανηγύρι που διοργανώνεται κάθε χρόνο στις 2 Ιουλίου, ημέρα κατά την οποία τιμάται η κατάθεση της Τιμίας Εσθήτος της Θεοτόκου στις Βλαχέρνες της Πόλης. Παλιότερα, το πανηγύρι της Βλαχέραινας αποτελούσε ένα από τα πιο πολυσύχναστα σε ολόκληρη τη Ζάκυνθο. Προσκυνητές και κάτοικοι από την πόλη κατέφθαναν πεζοί, με άλογα ή με αμαξάκια, δημιουργώντας μια μικρή πανηγυρική αγορά γύρω από τον Ναό. Ένα από τα παλαιότερα και πιο αγαπημένα έθιμα αυτού του εορτασμού είναι ο «κουμπόστος»: βρασμένο στάρι με ζάχαρη, που προσφέρεται σε όλους τους πιστούς μέσα από μια μεγάλη ξύλινη σκάφη. Κατά την τοπική παράδοση, το απλό αυτό γλύκισμα, που φέρει τη γεύση της παλαιικής φιλοξενίας, ενώνει την κοινότητα σε μια χαρούμενη ευλογία για τη σοδειά και το καλοκαίρι.

Ένα άλλο ιδιαίτερο στοιχείο που συνδέεται με τον συγκεκριμένο Ναό είναι το «γαλόχορτο», ένα βότανο που φυτρώνει κοντά στην εκκλησία και πιστεύεται ότι βοηθά τις νέες μητέρες στον θηλασμό. Το εσωτερικό του Ναού, αν και λιτό στις σύγχρονες μέρες, φέρει ακόμη ίχνη της ευλάβειας περασμένων εποχών, με εικόνες πιθανώς προερχόμενες από ντόπιους ή και περαστικούς αγιογράφους. Σε αρχειακά έγγραφα κάνουν την εμφάνισή τους δωρεές της Βλαχέραινας σε άλλα εκκλησιαστικά ιδρύματα του νησιού, ενδεικτικές του ρόλου της ως πνευματικού και κοινωνικού σημείου αναφοράς.

Σήμερα, ο Ναός έχει ενσωματωθεί στο τουριστικό τοπίο του Αργασίου, διατηρώντας όμως αρκετή από την παλιά του μαγεία. Κάθε χρόνο, την ημέρα του πανηγυριού, παλιοί και νέοι προσκυνητές συγκεντρώνονται για να τιμήσουν τη Θεοτόκο, να γευτούν τον ευλογημένο κουμπόστο και να αναβιώσουν τα ήθη των προγόνων τους.

Πηγή: Ιστοσελίδα Συλλόγου Επιχειρηματιών Αργασίου Ζακύνθου.

Φέτος ο Ναός δεν γιορτάστηκε λόγω στατικής επικινδυνότητας αλλά πανηγυρίστηκε μεγαλοπρεπώς στον Ιερό Ναό Αγίου Ευσταθίου Αργασίου. Ένας άλλος Ναός που γιορτάστηκε σήμερα είναι στο Γαλάρο, της οικογένειας Βάρτζελη, σε ένα υπέροχο σημείο, μέσα στο δάσος. Αλλά Ναός της Βλαχέραινας υπάρχει και στο Βανάτο και στα Πηγαδάκια (του 1544) της οικογένειας Σπαθή. Σύμφωνα με άλλες πληροφορίες, Ναός – παρεκκλήσιο της Ιεράς Μονής Τιμίου Προδρόμου Λαγκάδας Κατασταρίου υπάρχει στους πρόποδες της Κακής Ράχης στο Καταστάρι. Τέλος, ερείπια άλλης Βλαχέραινας υπάρχουν και στο Ακρωτήρι. Για τον Ναό αυτό και μετά από έρευνα της κ. Μαρίας Σιδηροκαστρίτη – Κοντονή αναφέρονται οι εξής πληροφορίες:

“Τα ερείπια του Ναού ευρίσκονται μέσα σε έναν Ελαιώνα. Από αυτά που βλέπουμε σήμερα, ο Ναός ήταν μεγάλος σε μέγεθος, τρίκλιτη βασιλική με αρκετά μεγάλο πρόναο. Όπως μού είπαν, κατεστράφη το 1953, αλλά τον είχαν σκεπάσει πρόχειρα και λειτουργούσε αρκετά χρόνια μετά… Τώρα αυτή η πρόχειρη σκεπή έχει πέσει στο εσωτερικό και μαζί με τα βάτα προστατεύει τα αρχιτεκτονικά απομεινάρια..

Εντύπωση μού προξένησε το δίλοβο παράθυρο του ιερού, αρχιτεκτονικό στοιχείο βυζαντινής αρχιτεκτονικής, εξαιρετικής τέχνης, η ύπαρξη του οποίου δείχνει ότι πιθανώς να υπήρχε στην θέση αυτή παλαιότερος Ναός.

Ο Ντίνος Κονόμος στο βιβλίο του “ΕΚΚΛΗΣΙΕΣ ΚΑΙ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ ΣΤΗ ΖΑΚΥΝΘΟ”, στη σελίδα 31, τον ναό τον αναφέρει ως Βλαχέραινα του Ζωναρά και ότι περιείχε, εκτός άλλων, και την ωραία εικόνα της Βλαχέραινας (τύπος Γλυκοφιλούσας), έργο αγνώστου, η οποία σώζεται στο Μουσείο Ζακύνθου”.

Ο Αείμνηστος Λαογράφος – Συγγραφέας Διονύσης Φλεμοτόμος έγραφε:

«Η γιορτή ανήκει στις μεγάλες ή μάλλον τις πιο γνωστές μικρογιορτές. Τιμάται το ιερότερο, μετά το Χριστό πρόσωπο της εκκλησίας, η Παναγία, αλλά αυτή η επέτειος, η τόσο αγαπητή στο λαό μας, δεν συγκαταλέγεται στον μεγάλο θεομητορικό κύκλο.Στην ουσία η 2α Ιουλίου κάθε χρόνου είναι αφιερωμένη στην ανάμνηση της κατάθεσης της τιμίας Εσθήτας της Θεοτόκου στο ναό των Βλαχερνών της Κωνσταντινούπολης. Είναι δηλαδή μια γιορτή παρόμοια μ’ αυτήν της 31ης Αυγούστου, της τελευταίας μέρας του εκκλησιαστικού έτους, όπου τελείται η προσάρτηση της Αγίας Ζώνης της μητέρας του Χριστού στην ίδια πόλη και μ’ αυτήν συμβολικά κλείνει ο εορτάσιμος ενιαυτός. Σύμφωνα με το συναξάρι, αλλά και την παράδοση, δύο αδέλφια πατρίκιοι, την εποχή της αυτοκρατορίας του Λέοντος του Ε΄ (5ος αιώνας), πήγαν από την Βασιλεύουσα πόλη στα Ιεροσόλυμα για να προσκυνήσουν, σύμφωνα με την χριστιανική συνήθεια της εποχής, τους Αγίους Τόπους. Περνώντας από την Γαλιλαία, βρήκαν να φυλάσσεται στο σπίτι μιας Εβραίας μια εσθήτα (φόρεμα), που κατά την παράδοση ανήκε στην μητέρα του Θεανθρώπου. Οι δύο άρχοντες, έτσι για να μην τα φορτώνουμε όλα στους … άπιστους Λατίνους, με την τάση συλλογής αγίων λειψάνων, βρήκαν τρόπο και έκαναν κρυφά την ιερή κλοπή τους. Αφήρεσαν πονηρά το πολύτιμο και ιερό κειμήλιο, υποκαθιστώντας την εξωτερική θήκη του φορέματος με ψεύτικη και μετέφεραν το σημαντικό τους απόκτημα στην πατρίδα τους, την Κωνσταντινούπολη και συγκεκριμένα στο προάστιο Βλεχέρνες, όπου ήθελαν στην αρχή να το κρύψουν για λογαριασμό τους. Άλλες, όμως, ήταν οι βουλές των ουρανών. Η «Τιμία Εσθής» φανερώθηκε με υπερφυές θαύμα και ο Αυτοκράτορας της έχτισε μεγαλόπρεπο και επιβλητικό ναό, που για αιώνες, σύμφωνα με τον υμνογράφο, εθεωρείτο «φυλακτήριον τη πόλει και νόσων ελατήριον».Η γιορτή για την κατάθεση της τιμίας Εσθήτας, στις 2 Ιουλίου, ήταν μια από τις μεγαλοπρεπέστερες της Βασιλεύουσας και είχε σχεδόν πολιουχικό χαρακτήρα. Σιγά – σιγά διαδόθηκε πρώτα στις γύρω περιοχές (Θράκη και Μικρά Ασία) και στη συνέχεια σε όλον τον ορθόδοξο χώρο, ιδιαίτερα, όπως παρατηρεί ο καθηγητής Δημήτριος Σ. Λουκάτος, στα δεσποτάτα της ηπείρου και του Μυστρά. Από εκεί πέρασε και στα δικά μας, τα ιόνια νησιά, όπου περισσότερο στη Ζάκυνθο, απέκτησε μεγάλη βαρύτητα. Ιδιαίτερα γνωστή και αγαπητή ήταν για τους κατοίκους κυρίως της πόλης η φερώνυμος εκκλησία στο Αργάσι, σε μια αληθινά ειδυλλιακή τοποθεσία, η οποία παλιότερα ανήκε στην συντεχνία των Παντοπωλών, την περίοδο της Ενετικής Κυριαρχίας και αργότερα σ’ αυτήν των Ταριχοπωλών (Μπακάληδων), οι οποίοι την είχαν προστάτη. Στη γιορτή της γινόταν και γίνεται μεγάλο πανηγύρι, με λιτανεία της εικόνας της. Ομώνυμες εκκλησίες υπήρχαν στο Ακρωτήρι, που τα ερείπιά της, δείγμα της πνευματικής μας ένδειας, ανακάλυψε και μας γνώρισε η Μαρία Σιδηρoκαστρίτη, στο Μεγάλο Γαλάρο, μέσα σ’ ένα μαγευτικό λόγκο από πουρνάρια, στο Μπανάτο, όπου μετασεισμικά κτίστηκε σ’ άλλη θέση και στα Πηγαδάκια, που υπήρχε το 1544 τουλάχιστον και ανήκε στην οικογένεια Σπαθή. Αλλά και πολλά μικρά εκκλησάκια είχαν το όνομα της καλοκαιρινής αυτής Παναγίας. Ασημοντυμένη εικόνα της υπήρχε στον προσεισμικό ναό του Αγίου Βασιλείου του Απάνου και μάλιστα στο γυναιτίκι, που σήμερα φυλάσσεται στην εκκλησία του Αγίου Λαζάρου της πόλης, καθώς και σε πολλές άλλες ιερές στέγες του νησιού μας. Επειδή η γιορτή αυτή συμπίπτει με το θέρισμα και το αλώνισμα, συχνά δεν τιμάται με αργία από το λαό μας. Πιστεύεται, λοιπόν, πως όποιος δεν την θεωρήσει σχόλη, μπορεί να του κάψει τα δεμάτια των θερισμένων δημητριακών. Γι’ αυτό η γιορτή αυτή λέγεται της «Καψοδεματούσας». Υπάρχει και μια παράδοση για κάποιο παπά, που παρά το σχήμα του δεν σεβάστηκε την ημέρα και πήγε ν’ αλωνίσει. Το αμάρτημά του ήταν τόσο μεγάλο, που άνοιξε η γη και τον κατάπιε, μαζί με τ’ άλογά του. Από τότε, αν κανείς περάσει από εκείνον τον τόπο στις 2 Ιουλίου, ακούει φωνές, σαν κάποιος να κεντρίζει τα ζώα. Όλα αυτά, όπως έχουμε ξαναγράψει, είναι κληρονομιά των αρχαίων θεοτήτων στους χριστιανικούς Αγίους και η απόδειξη μιας συνέχειας. Χαρακτηριστικό έδεσμα της γιορτής για το νησί μας, ο νόστιμος «κουμπόστος», που είναι νιο στάρι, ψιλοκομμένο και βρασμένο με ζάχαρη. Παλιότερα τον έφτιαχναν σε όλα τα σπίτια και τον πρόσφεραν στους πανηγυριστές οι εορτάζουσες εκκλησίες, μέσα από μεγάλες, ξύλινες σκάφες.
Αυτό, όμως, που δίνει την μεγαλύτερη για μας αξία στην όμορφη αυτή γιορτή είναι η μουσική προσαρμογή του ονόματός της Παναγίας αυτής στην δική μας προφορά και διάλεκτο. Εκείνο το απότομα κομμένο «Βλαχέρνα» είναι στ’ αλήθεια βάρβαρο για τα Ζακυνθινά χείλη, που αποφεύγουν ευαίσθητα τα συνεχόμενα σύμφωνα των λέξεων. Έτσι απόκτησε ένα ευφωνικό «αι» και έγινε «Βλαχέραινα».
Κάποιοι αδαείς διορθώνουν, αλλά η ευαισθησία μας επιμένει. Ευτυχώς που δεν έχουν ισοπεδωθεί τα πάντα».

Ο φίλος Ζακύνθιος Δάσκαλος ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΤΟΦΑΛΟΣ έγραψε το εξής ποίημά του για την Βλαχέραινα:

ΤΟ ΠΑΝΗΓΥΡΙ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΒΛΑΧΕΡΑΙΝΑΣ ΑΡΓΑΣΙΟΥ:

Σε έναν τόπο ζηλεμένο στο Αργάσι, / στων κέδρων και των λιόφυτων την πλάση, / η Παναγιά Βλαχέραινα ολόρθη πάντα στέκει / και κάθε του Ιούλη δυο είναι παραδεισένιο στέκι. Το πέτρινο με πινελιές του μπλε καμπαναριό, / στέκεται πλάι στο ναό, μες σε συντροφικό κλοιό. / Λευκό και τόξα γαλανά, πλουμίζουνε την εκκλησία, / όπου η θεία λειτουργιά, τελείται με πιστών ακολουθία. Της Παναγιάς παντού η καθέδρα ασημωμένη / μ’ αγγέλους γύρω να πετούν και στέμμα χρυσωμένη. / Είναι τα τάματα σωρός, Ζακυθινή ξυλόγλυπτη η κορνίζα / και πίσω τέμπλο σκαλιστό, ξυλένιο από τη ρίζα. Λιτάνευση, κατάνυξη, στης φύσης τ’ Άγιο μήνυμα, / καθώς διαβαίνει το σεπτό της Θεομήτορος προσκύνημα. / Μοσχοβολά το θυμιατό και ψαλμωδίες ακούονται ξωπίσω, / όλοι οι πιστοί σεβαστικά ακολουθούνε πίσω. Στον τόπο του Αργασιού, στις δύο του Ιούλη, / στην Παναγιά Βλαχέραινα γιορτή θα κάμουν ούλοι, / την ιερή εικόνα της με δέος θα φιλήσουν / και στην πανέμορφη αγκαλιά της φύσης θα γλεντήσουν.

ΖΑΚΥΝΘΟΣ 21/08/2024 – Τόφαλος Αναστάσιος (Συνταξιούχος Ζακύνθιος Δάσκαλος)

Τα ερείπια της Βλαχέραινας στο Ακρωτήρι.

Η εικόνα της Βλαχέραινας στον Ιερό Ναό Αγίου Ευσταθίου (Φωτογραφία από την σελίδα του Ιερού Ναού Αγίου Ευσταθίου στο Facebook).

Η Βλαχέραινα στο Αργάσι. Δια χειρός της κ. Χαράς Θεοδωρίτση.

Η εικόνα βρίσκεται σε καθέδρα στην εκκλησία του Αγίου Λαζάρου της Χώρας της Ζακύνθου. Προέρχεται από την προσεισμική εκκλησία του Αγίου Βασιλείου του Απάνου. Εκεί την γιόρταζαν επίσημα κάθε 2 Ιουλίου και ήταν η εφέστια εικόνα του ναού.