Ο παλαιός Ναός η εικόνα στη Μητρόπολη και η εορτή της πρώτης Νοεμβρίου.
Η παρουσία των Αγίων Αναργύρων Κοσμά και Δαμιανού στον Μητροπολιτικό Ναό του Αγίου Νικολάου των Ξένων συνδέεται με έναν παλαιότερο Ναό της πόλης. Η εικόνα τους, που μεταφέρθηκε εκεί μετασεισμικά, διασώζει μια συγκεκριμένη μαρτυρία της εκκλησιαστικής ζωής της παλαιάς Ζακύνθου. Το ιστορικό της φωτίζει τη σχέση ανάμεσα στον χαμένο Ναό, το σωζόμενο κειμήλιο και την ετήσια μνήμη των Αγίων. [1]
Ο Ναός στην πλαγιά του Κάστρου.
Στην ανατολική πλαγιά του Καστρόλοφου, στην περιοχή της Πικριδιώτισσας, υπήρχε Ναός αφιερωμένος στους Αγίους Αναργύρους. Η τοπική ιστορική καταγραφή «Η ανατολική πλαγιά του Καστρόλοφου της Ζακύνθου», επικαλούμενη το έργο του Ντίνου Κονόμου, αναφέρει ότι οικοδομήθηκε το 1658 από τον Νικολέτο Αντωνίου Χαριάτη. Η χρονολογία και η οικογένεια του ιδρυτή αναφέρονται επίσης στην περιηγητική καταγραφή του ReZante. [1–2]
Η περιγραφή του 2013 καταγράφει στον χώρο περιμετρικούς τοίχους μέχρι το ύψος των ανωφλίων, εξωτερική κλίμακα και πηγάδι με πέτρινο κυκλικό φιλιατρό. Η κλίμακα ερμηνεύεται από τη συντάκτρια ως πιθανή πρόσβαση στον γυναικωνίτη. Πρόκειται για αποτύπωση της κατάστασης κατά την επίσκεψή της και όχι για πρόσφατη αυτοψία. [1]
Η εικόνα στον Μητροπολιτικό Ναό.
Η ίδια πηγή αναφέρει ρητά ότι εικόνα των Αγίων Αναργύρων Κοσμά και Δαμιανού από τον παλαιό Ναό εντάχθηκε μετασεισμικά στο τέμπλο του Μητροπολιτικού Ναού του Αγίου Νικολάου των Ξένων. Δεν προσδιορίζει, ωστόσο, τον ζωγράφο, τη χρονολόγηση της εικόνας ή το ακριβές έτος μεταφοράς της. Η ασφαλής πληροφορία είναι η προέλευση και η μετασεισμική τοποθέτησή της. [1]
Ο Ναός που δέχθηκε την εικόνα έχει τη δική του μακραίωνη διαδρομή. Σύμφωνα με τον ιστορικό Νικόλαο Λιβανό, το 1621 συνδέθηκε θεσμικά με τον πρωτοπαπά της Ζακύνθου και την Μονή του Τιμίου Προδρόμου στο Κάστρο. Το 1824, με τη συγκρότηση χωριστής Επισκοπής Ζακύνθου, αναβαθμίστηκε σε Καθεδρικό. Καταστράφηκε στη σεισμοπυρκαγιά του 1953 και ο νέος Ναός εγκαινιάστηκε τον Αύγουστο του 1967. [3]
Η εορτή των Αγίων Αναργύρων.
Την 1η Νοεμβρίου η Εκκλησία τιμά τους Αγίους Κοσμά και Δαμιανό τους εξ Ασίας. Χρειάζεται η διάκριση από τους ομώνυμους Αγίους που εορτάζουν την 1η Ιουλίου, ώστε να μη συγχέονται οι διαφορετικές Αγιολογικές παραδόσεις. [4–5]
Σύμφωνα με το συναξάρι, οι δύο αδελφοί ανατράφηκαν χριστιανικά από τη μητέρα τους Θεοδότη και πρόσφεραν θεραπεία χωρίς να δέχονται αμοιβή. Από αυτή την ανιδιοτελή προσφορά προέρχεται η ονομασία «Ανάργυροι». Η εκκλησιαστική τους τιμή συνδέει τη φροντίδα του ασθενούς με την αγάπη, την αφιλαργυρία και την ανακούφιση του ανθρώπινου πόνου. [4]
Στον γενικό λειτουργικό κύκλο, η μνήμη Τους τιμάται με τις ακολουθίες της εορτής και τη Θεία Λειτουργία. Η προσευχή για την υγεία και η τιμή προς τους Ιαματικούς Αγίους εκφράζουν την εμπιστοσύνη των πιστών στον Θεό και την αξία της έμπρακτης συμπαράστασης. Η θεολογική αυτή διάσταση αφορά την εορτή συνολικά· δεν αποτελεί περιγραφή κάποιου ιδιαίτερου Ζακυνθινού εθίμου. [4]
Ένα κειμήλιο της παλαιάς πόλης.
Η μεταφορά της εικόνας μπορεί να ιδωθεί ως γέφυρα ανάμεσα στην προσεισμική πόλη και τη μετασεισμική Μητρόπολη. Ο τόπος της αρχικής της λατρείας και ο Ναός που τη δέχθηκε συνδέονται μέσα από το ίδιο κειμήλιο. Έτσι, η εορτή προσφέρει και μια αφορμή γνωριμίας με την ιστορία της Ζακύνθου, πέρα από το καθαρά Αγιολογικό της περιεχόμενο.
Οι διαθέσιμες πηγές τεκμηριώνουν τη μεταφορά της εικόνας, αλλά δεν αρκούν για να χρονολογηθεί η έναρξη ιδιαίτερης πανήγυρης στη Μητρόπολη ή να περιγραφούν παλαιές λιτανείες και τοπικές τελετουργίες. Η διάκριση αυτή διατηρεί την ιστορική αφήγηση πιστή στα στοιχεία που έχουν εντοπιστεί.
Πηγές και βιβλιογραφία.
[1] «Η ανατολική πλαγιά του Καστρόλοφου της Ζακύνθου {1ο μέρος}», Στον ίσκιο του Ήσκιου, Σεπτέμβριος 2013. Βασική διαδικτυακή πηγή για τον παλαιό ναό και τη μεταφορά της εικόνας. https://www.iskiosiskiou.com/2013/09/1.html
[2] ReZante, «Ξενάγηση στις ανατολικές παρυφές του λόφου του Κάστρου». https://rezante.gr/any/track/easf-of-the-castle
[3] Λιβανός, Νικόλαος, «Μητροπολιτικός Ναός Αγίου Νικολάου των Ξένων (dei forestieri) και Τιμίου Προδρόμου Ζακύνθου», Ερμής της Ηλείας, 31 Ιανουαρίου 2024. https://ermisilias.gr/index.php?option=com_content&view=article&id=26936
[4] Ιερά Μητρόπολη Κορίνθου, «Οι Άγιοι Ανάργυροι και Θαυματουργοί Κοσμάς και Δαμιανός και η μήτηρ αυτών Θεοδότη», χ.χ. Επίσημος ιστότοπος imkorinthou.org, ομώνυμη ανάρτηση.
[5] Ιερά Μητρόπολη Μεσογαίας και Λαυρεωτικής, «Πανηγύρεις Νοεμβρίου 2025». Χρησιμοποιείται μόνο για την ημερομηνία της εορτής. https://imml.gr/anakinosis-mitropoleos/deltia-typou/panigyreis/panigyreis-noemvriou-2025/
Βιβλιογραφική αναφορά μέσω της πηγής 1
Κονόμος, Ντίνος, Εκκλησίες και μοναστήρια στη Ζάκυνθο. Το έργο αναφέρεται στην πηγή [1] ως τεκμηρίωση για την ίδρυση του παλαιού ναού. Δεν έγινε άμεση εξέταση της έντυπης έκδοσης και δεν παρατίθενται μη επαληθευμένα στοιχεία έκδοσης ή σελίδες.
Ημερομηνία πρόσβασης στις διαδικτυακές πηγές 1 Νοεμβρίου 2026. Οι αριθμοί μέσα στο κείμενο παραπέμπουν στις παραπάνω καταχωρίσεις.
