Ενενήντα χρόνια μετά: οι παλιές επιχειρήσεις, οι επαγγελματίες και η καθημερινή ζωή μέσα από τις σελίδες μιας Ζακυνθινής εφημερίδας.
Του Διονυσίου Σπυρ. Νικολόπουλου
Ενενήντα χρόνια μάς χωρίζουν από την Παρασκευή 11 Σεπτεμβρίου 1936, την ημερομηνία που διαβάζουμε στο εξώφυλλο της Ζακυνθινής εφημερίδας «Καθημερινή». Το φύλλο 422, με το κιτρινισμένο χαρτί και τα πυκνά τυπογραφικά στοιχεία, διασώζει ένα κομμάτι της ζωής του νησιού πριν από εννέα δεκαετίες.
Κοιτάζοντας αυτό το εξώφυλλο, στεκόμαστε πρώτα στη χρονολογία. Το 1936 ανήκει στην προσεισμική Ζάκυνθο. Για τον σημερινό αναγνώστη, η παλαιότητα του φύλλου δίνει ιδιαίτερο βάρος ακόμη και στις μικρότερες καταχωρίσεις του: ονόματα επαγγελματιών, καταστήματα, προϊόντα και υπηρεσίες που κάποτε αποτελούσαν μέρος της καθημερινότητας του τόπου.
Στο παρόν αφιέρωμα, το εξώφυλλο αυτό γίνεται η αφετηρία για να γνωρίσουμε την παλιά αγορά της Ζακύνθου μέσα από το φωτογραφημένο υλικό της «Καθημερινής». Οι διαφημίσεις προέρχονται από διαφορετικά φύλλα της εφημερίδας και παρουσιάζονται ως τεκμήρια της εποχής, χωρίς να αποδίδονται όλες στην ημερομηνία του εξωφύλλου.
Μια Ζακυνθινή εφημερίδα ενενήντα χρόνια πριν.
Η «Καθημερινή» αυτοπροσδιορίζεται ως «Ημερησία ανεξάρτητος πολιτική εφημερίς». Στο εξώφυλλο του Σεπτεμβρίου 1936 αναφέρονται ως ιδρυτής και ιδιοκτήτης ο Φ. Κοντογιώργας και ως διευθυντής ο Ανδρ. Αβούρης. Η ένδειξη «Έτος Β΄» καταγράφει ότι η έκδοση βρισκόταν ήδη στο δεύτερο έτος της.
Πάνω από τον τίτλο, η εφημερίδα προτρέπει τους επαγγελματίες να διαφημίσουν τα είδη τους, επικαλούμενη τη μεγάλη κυκλοφορία της. Έτσι, από την πρώτη κιόλας σελίδα, αναδεικνύεται η σχέση της με την τοπική αγορά. Οι επιχειρήσεις αποκτούν χώρο για να απευθυνθούν στους Ζακυνθινούς, ενώ για εμάς οι καταχωρίσεις τους γίνονται ένα πολύτιμο αρχείο εμπορικής και κοινωνικής ιστορίας.
«Ο Χρυσούς Αλέκτωρ» του Αντωνίου Αντίοχου.
Το Ζαχαροπλαστείο του Αντωνίου Αντίοχου προβάλλει το Ζακυνθινό μαντολάτο με ένα χαρακτηριστικό σχέδιο πετεινού. Επιμένει στα γνήσια υλικά και στην τέχνη της κατασκευής του, επικαλούμενο τη φήμη που είχε το μαντολάτο της Ζακύνθου σε παλαιότερα χρόνια.
Η καταχώριση διασώζει το όνομα μιας παλιάς επιχείρησης και τον τρόπο με τον οποίο ο επαγγελματίας διεκδικούσε τη θέση του στην αγορά. Η δοκιμή του προϊόντος παρουσιάζεται ως το καλύτερο επιχείρημα για την ποιότητά του. Σήμερα, η διαφήμιση αυτή αποτελεί και μια μικρή μαρτυρία της εμπορικής ιστορίας ενός γλυκίσματος βαθιά συνδεδεμένου με το νησί.
Η «Πηγή Αρωμάτων» του Δ. Φεραδούρου
Η «Πηγή Αρωμάτων» εμφανίζεται με μια εντυπωσιακά ευρεία ποικιλία ειδών: δώρα γάμου, χριστουγεννιάτικα και πρωτοχρονιάτικα δώρα, παιχνίδια, αλλά και κορσέδες, ζώνες και επιδέσμους. Η υπόσχεση για «λαϊκάς τιμάς» και «τιμάς εργοστασίου» απευθύνεται στον αγοραστή που αναζητά οικονομικές λύσεις.
Σε άλλη καταχώριση ανακοινώνεται εκποίηση των εμπορευμάτων λόγω μετακόμισης του καταστήματος της πλατείας Γεωργίου Β΄. Πρόκειται για μια συγκεκριμένη πληροφορία από τη ζωή της επιχείρησης, διασωσμένη μέσα σε μια διαφήμιση.
Η «Πηγή Αρωμάτων» αναφέρεται επίσης ως σημείο πώλησης των καλλυντικών GEORGE. Μαζί της καταγράφονται το κομμωτήριο Δίδος Βίβης και ο αντιπρόσωπος Διον. Λ. Φεραδούρος. Οι οκτώ αποχρώσεις της πούδρας, οι οδηγίες χρήσης και οι τιμές —55 δραχμές το μεγάλο κουτί, 27 το μικρό— μας φέρνουν κοντά στην αγορά της γυναικείας περιποίησης εκείνων των χρόνων.
Η εκποίηση της «Πηγής Αρωμάτων» λόγω μετακόμισης.
Οι πούδρες GEORGE, τα σημεία πώλησης και ο τοπικός αντιπρόσωπος.
Τα καταστήματα Χαρτά και τα «ματογυάλια»
Τα καταστήματα Χαρτά ανακοινώνουν παραλαβή μεγάλης συλλογής από «ματογυάλια» πρεσβυωπίας, μυωπίας και ηλίου. Διαθέτουν ανταλλακτικά και αναλαμβάνουν επισκευές.
Η λέξη «ματογυάλια» κρατά ζωντανό κάτι από το λεξιλόγιο της εποχής. Η διαφήμιση καταγράφει παράλληλα μια επιχείρηση που πρόσφερε προϊόντα και τεχνική εξυπηρέτηση στους κατοίκους του νησιού.
Το κατάστημα Σπ. Σκιαδαρέση και η μουσική
Το φορητό γραμμόφωνο His Master’s Voice Νο 97 διαφημίζεται στο κατάστημα του Σπ. Σκιαδαρέση, με τιμή 1.790 δραχμών και ευκολίες πληρωμής. Διατίθενται επίσης δίσκοι, βελόνες και ελατήρια.
Το σήμα με τον σκύλο μπροστά στο γραμμόφωνο και η μεγάλη εικόνα της συσκευής κάνουν την καταχώριση να ξεχωρίζει. Η παλιά εφημερίδα διασώζει έτσι έναν κρίκο της ιστορίας του εμπορίου μουσικών συσκευών στη Ζάκυνθο: το προϊόν, τον πωλητή, την τιμή και την προσφορά υποστήριξης μετά την αγορά.
Το φορητό γραμμόφωνο His Master’s Voice στο κατάστημα Σπ. Σκιαδαρέση.
Οι κινηματογράφοι της παλιάς Ζακύνθου
Το θερινό «Πάνθεον» αναγγέλλει την ταινία «Κατά διαταγήν του Αυτοκράτορος», με πρωταγωνίστρια τη Βίκτωρα Βάρκονι. Στην καταχώριση αναφέρονται εισιτήριο έξι δραχμών και έναρξη στις 9½ το βράδυ. Σε άλλη διαφήμιση του ίδιου κινηματογράφου προβάλλεται η ταινία «Νέα Υόρκη – Μαϊάμι», με τον Κλαρκ Γκέιμπλ και την Κλοντέτ Κολμπέρ.
Στο υλικό συναντάμε ακόμη την κινηματογραφική διαφήμιση του «Τυφώνα» και την αναγγελία «Στην σκιά της παγόδας» από το «Πάνθεον».
Οι τίτλοι των ταινιών και τα ονόματα των ηθοποιών μάς θυμίζουν ότι οι Ζακυνθινοί θεατές συμμετείχαν στον κόσμο του κινηματογράφου της εποχής. Αυτές οι μικρές αναγγελίες διασώζουν την ψυχαγωγία μιας πόλης όπως καταγραφόταν τότε, μέρα με τη μέρα.
Θερινό «Πάνθεον»: «Κατά διαταγήν του Αυτοκράτορος».
Στο «Πάνθεον»: «Νέα Υόρκη – Μαϊάμι».
Ακόμη και τα τυπογραφικά λάθη αυτών των διαφημίσεων έχουν τη δική τους μαγεία. Στον μεγάλο τίτλο της διαφήμισης του «Τυφώνα» διατηρούμε το λάθος, όπως εμφανίζεται στο παλιό τεκμήριο. Σε μια εποχή χωρίς αυτόματους διορθωτές και τεχνητή νοημοσύνη, όταν η στοιχειοθεσία γινόταν γράμμα γράμμα, ένα λανθασμένο στοιχείο μπορούσε να περάσει στο τυπωμένο χαρτί. Ενενήντα χρόνια μετά, αυτή η μικρή ατέλεια μάς φέρνει πιο κοντά στους ανθρώπους πίσω από τη σελίδα: στα χέρια που συνέθεταν τις λέξεις και στα μάτια που έλεγχαν τα δοκίμια. Την αφήνουμε στη θέση της, ως ένα ακόμη ίχνος της εποχής.
«Πάνθεον»: «Στην σκιά της παγόδας».
Οι καπνέμποροι, τα σήματα και οι αντιπρόσωποι
Στην πλατεία Αγίων Τεσσαράκοντα, το κατάστημα Δημητρίου Χιώνη διαφημίζει τα σιγαρέτα EXTRA ΕΘΝΟΣ. Ο Ελευθέριος Ε. Νάτσιας εμφανίζεται ως αντιπρόσωπος στη Ζάκυνθο των σιγαρέτων «Σπεσιάλ» Λαΐνα και Σκούρτα, με διεύθυνση στην πλατεία Γεωργίου Β΄.
Σε άλλες καταχωρίσεις συναντάμε την Παπαστράτος και τον Β. Καραβασίλη. Η τελευταία διαφήμιση παρουσιάζει νέα σειρά χαρμανιών με διακριτικά γράμματα του αλφαβήτου και αναλυτικές τιμές.
Οι καταχωρίσεις αυτές καταγράφουν εμπορικά σήματα, δίκτυα αντιπροσώπευσης και σημεία πώλησης. Το ενδιαφέρον τους σήμερα είναι ιστορικό: προσθέτουν ονόματα και διευθύνσεις στην εικόνα της παλιάς Ζακυνθινής αγοράς.
EXTRA ΕΘΝΟΣ στο κατάστημα Δημητρίου Χιώνη.
Σιγαρέτα «Σπεσιάλ» — αντιπρόσωπος Ελευθέριος Ε. Νάτσιας.
Η διαφήμιση της Παπαστράτος.
Β. Καραβασίλης: σειρά χαρμανιών με γράμματα του αλφαβήτου.
Δεύτερη καταχώριση για τα σιγαρέτα «Σπεσιάλ», με τη διαφημιστική διατύπωση της εποχής.
Τα φροντιστήρια και οι άνθρωποι της εκπαίδευσης
Η προετοιμασία των μαθητών έχει επίσης θέση στις διαφημιστικές στήλες. Το μαθηματικό φροντιστήριο Ιωάννου Κ. Μελίτα αναγγέλλει θερινά μαθήματα και προβάλλει τις επιτυχίες των μαθητών του.
Το επιστημονικό φροντιστήριο Ανδρέου Γουσέτη, Τάση Ι. Μαρίνου, Τιμοθ. Αγαλιώτη και Α. Ν. Βλαχόπουλου διαφημίζει προετοιμασία για πανεπιστημιακές σχολές, παιδαγωγικές ακαδημίες και σχολικές εξετάσεις. Σε άλλη καταχώριση εμφανίζεται το φροντιστήριο Ανδρ. Γουσέτη και Αναστ. Βλαχόπουλου.
Οι Δ. Φαράος και Π. Στήνος απευθύνονται στους «γονείς και κηδεμόνες», προβάλλοντας τα αποτελέσματα του δικού τους μαθηματικού φροντιστηρίου.
Μέσα από αυτές τις αναγγελίες σώζονται ονόματα εκπαιδευτικών, χώροι μαθημάτων και οι προσδοκίες των οικογενειών για την πρόοδο των παιδιών τους.
Το μαθηματικό φροντιστήριο Ιωάννου Κ. Μελίτα.
Το επιστημονικό φροντιστήριο Γουσέτη, Μαρίνου, Αγαλιώτη και Βλαχόπουλου.
Το επιστημονικό φροντιστήριο Ανδρ. Γουσέτη και Αναστ. Βλαχόπουλου.
Το μαθηματικό φροντιστήριο Δ. Φαράου και Π. Στήνιου.
Τα είδη του σπιτιού και οι θαλάσσιες συγκοινωνίες.
Τα εντομοκτόνα ΦΛΑΫ-ΤΟΞ, ΠΑΡΙ, οι κύλινδροι «Σελήνη» και «Τίγρις» και το ελληνικό ΤΟΞΟΛ διαφημίζονται με αναφορά στα καταστήματα Γιατρά και Μελίτα, Σκιαδαρέση και Σαμάρα. Η καταχώριση προσθέτει ακόμη μερικά ονόματα στον εμπορικό χάρτη της εποχής.
Στις ίδιες σελίδες, η Ατμοπλοΐα Ιγγλέση προβάλλει το πλοίο «Αλμπέρτα» και τη δυνατότητα έκδοσης εισιτηρίων. Οι εμπορικές διαφημίσεις συνυπάρχουν έτσι με πληροφορίες για τη μετακίνηση από και προς το νησί.
Μια άλλη καταχώριση, της Τραπέζης Αθηνών Trust Co., αναφέρεται σε ίδρυμα στην Αμερική και απευθύνεται στους Έλληνες εκεί. Η παρουσία της σε ζακυνθινή εφημερίδα διευρύνει την εικόνα των διαφημιζομένων πέρα από τα τοπικά καταστήματα.
Η Εμπορική Τράπεζα της Ελλάδος Α.Ε. διαφημίζει καταθέσεις, πληρωμές και αποστολές χρημάτων, προβάλλοντας το δίκτυο των υποκαταστημάτων της. Η καταχώριση προσθέτει ακόμη μία πλευρά στην οικονομική ζωή που αποτυπώνεται στις σελίδες.
Εντομοκτόνα και τα καταστήματα διάθεσής τους στη Ζάκυνθο.
Ατμοπλοΐα Ιγγλέση — το πλοίο «Αλμπέρτα».
Η διαφήμιση της Εμπορικής Τραπέζης της Ελλάδος Α.Ε.
Η ίδια η εφημερίδα ως επιχείρηση και ως τοπική φωνή.
Η «Καθημερινή» ζητά και η ίδια τη στήριξη των Ζακυνθινών. Στην καταχώριση «Υποστηρίξατε την Καθημερινήν» καλεί τους συμπολίτες της να εγγραφούν συνδρομητές και να δημοσιεύουν τις καταχωρίσεις τους.
Παράλληλα, προβάλλει το τυπογραφείο της και τις υπηρεσίες του: εκδοτικές εργασίες και καλλιτεχνικές εκτυπώσεις, ακόμη και επισκεπτήρια. Σε ξεχωριστή ανακοίνωση ζητά από τους αναγνώστες να κρατούν τα δελτία της για τη διανομή βιβλίων.
Η εφημερίδα φαίνεται έτσι ως μέρος της οικονομικής και πνευματικής ζωής της Ζακύνθου. Στις σελίδες της, οι έμποροι συναντούν τους πελάτες, οι εκπαιδευτικοί τις οικογένειες, οι κινηματογράφοι τους θεατές.
Η δημοσιευμένη ταυτότητα της έκδοσης δίνει και πρακτικά στοιχεία: γραφεία στην Αλεξάνδρου Ρώμα 40, τυπογραφείο στην Αλεξάνδρου Ρώμα 42 και τιμή φύλλου μία δραχμή. Οι συνδρομές εσωτερικού, εξωτερικού και Αμερικής αποτυπώνουν τους διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους μπορούσε κάποιος να λαμβάνει την εφημερίδα.
Η έκκληση «Υποστηρίξατε την Καθημερινήν» και οι υπηρεσίες του τυπογραφείου.
Μια πολιτική καταχώριση της εποχής.
Στο υλικό υπάρχει επίσης καταχώριση των υποψηφίων του Κυβερνητικού Συνασπισμού Ζακύνθου: Νικόλαος Κων. Κολυβάς και Νικόλαος Τζαν. Μουζάκης. Διαφέρει από τις εμπορικές διαφημίσεις, αλλά ανήκει στην ιστορία των δημόσιων καταχωρίσεων της εφημερίδας και παρουσιάζεται εδώ ως τεκμήριο του φωτογραφημένου υλικού.
Ενενήντα χρόνια μετά, τα ονόματα παραμένουν…
Το εξώφυλλο της 11ης Σεπτεμβρίου 1936 μάς δίνει μια ημερομηνία για να μετρήσουμε την απόσταση: ενενήντα χρόνια. Οι διαφημίσεις μάς βοηθούν να γεμίσουμε αυτή την απόσταση με πρόσωπα, επωνυμίες και συγκεκριμένες δραστηριότητες.
Δεν γνωρίζουμε από μια καταχώριση ολόκληρη την ιστορία κάθε επιχείρησης. Γνωρίζουμε, όμως, ότι το όνομά της τυπώθηκε, ότι πρόσφερε αυτά τα είδη ή αυτές τις υπηρεσίες και ότι απευθυνόταν στο αναγνωστικό κοινό της Ζακύνθου. Αυτή είναι μια πολύτιμη αφετηρία για περισσότερη έρευνα και για τη συγκέντρωση μαρτυριών.
Ίσως κάποιος αναγνώστης αναγνωρίσει ένα οικογενειακό όνομα. Ίσως θυμηθεί μια αφήγηση για ένα κατάστημα, έναν δάσκαλο ή έναν κινηματογράφο. Τότε το παλιό χαρτί θα συναντήσει τη ζωντανή μνήμη.
Αυτός είναι και ένας λόγος να διασώζουμε τις παλιές εφημερίδες, να τις μελετούμε και να τις παρουσιάζουμε. Μέσα τους παραμένει μια Ζάκυνθος με ανθρώπους που εργάζονταν, δημιουργούσαν και έδιναν στη ζωή του τόπου τη δική τους παρουσία.
Η γνώση πρέπει να μοιράζεται…
Οι διαφημίσεις παρουσιάζονται με την παλιά διατύπωση, τα ονόματα και τις τιμές της εποχής τους. Οι εικόνες υποβλήθηκαν σε ψηφιακό καθαρισμό και αποκατάσταση με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης, με στόχο να γίνουν ευανάγνωστες και να διατηρηθεί η αρχική μορφή των καταχωρίσεων. Πρόκειται για αποκατεστημένες αναπαραγωγές των ιστορικών τεκμηρίων.
Πηγή: Φωτογραφημένες σελίδες της ζακυνθινής εφημερίδας «Καθημερινή». Το υλικό περιλαμβάνει διαφορετικά φύλλα. Η ημερομηνία 11 Σεπτεμβρίου 1936 αφορά το εξώφυλλο του φύλλου 422.
