Ένας χάρτης του νησιού, οι μαρτυρίες ενός περιηγητή και οι χειρόγραφες σημειώσεις παλιών αναγνωστών συνδέουν τη Ζάκυνθο με τις συλλογές του Worcester College.
Υπάρχουν βιβλία που μας ενδιαφέρουν τόσο για όσα περιγράφουν όσο και για τη διαδρομή τους μέσα στον χρόνο. Ένα τέτοιο είναι το A Journey into Greece του Άγγλου περιηγητή George Wheler, που τυπώθηκε στο Λονδίνο το 1682. Ανάμεσα στους τόπους που καταγράφονται στις σελίδες του βρίσκεται η Ζάκυνθος. Ένα ιδιαίτερο αντίτυπό του διατηρείται στη βιβλιοθήκη του Worcester College της Οξφόρδης.
Το βιβλίο γεννήθηκε από το ταξίδι που πραγματοποίησε ο Wheler με τον Γάλλο γιατρό και αρχαιοδίφη Jacques Spon στην Ελλάδα και στη Μικρά Ασία, το 1675–1676. Η Ζάκυνθος αποτέλεσε σταθμό της διαδρομής τους από τη Βενετία προς την ανατολική Μεσόγειο, αλλά και της επιστροφής τους προς τον ελληνικό ηπειρωτικό χώρο. Στην έκδοση περιλαμβάνεται χάρτης του νησιού, ο οποίος καταγράφεται και στην ψηφιακή συλλογή «Με το βλέμμα των περιηγητών» του Ιδρύματος Αικατερίνης Λασκαρίδη.
Η αξία μιας τέτοιας μαρτυρίας απαιτεί προσεκτική ανάγνωση. Οι περιηγητές συνδύαζαν προσωπικές παρατηρήσεις, τοπικές διηγήσεις και πληροφορίες παλαιότερων συγγραφέων. Η Ιόλη Βιγγοπούλου, στην παρουσίαση του έργου για το Ίδρυμα Λασκαρίδη, επισημαίνει την εκτεταμένη εξάρτηση του Wheler από το χρονικό του συνταξιδιώτη του, αναγνωρίζοντας παράλληλα τη σημασία των χαρτογραφικών και βοτανολογικών παρατηρήσεών του.
Μια χαρακτηριστική ζακυνθινή αναφορά αφορά τον υποτιθέμενο τάφο του Κικέρωνα. Ο Wheler περιγράφει επίσκεψη στην εκκλησία του Αγίου Ηλία, στον δρόμο προς το Κάστρο, αναζητώντας ίχνη του μνημείου για το οποίο είχε διαβάσει. Η μαρτυρία αυτή έχει ήδη εξεταστεί στον τοπικό Τύπο: ο «Ερμής», στις 8 Αυγούστου 2014, δημοσίευσε το άρθρο «Ο τάφος του Κικέρωνα στη Ζάκυνθο. Ένας “Αναγεννησιακός αρχαιολογικός μύθος”;», με αναφορές τόσο στον Spon όσο και στον Wheler.
Προηγούμενη σχετική έρευνα υπάρχει και στο ιστολόγιο «Παμπάλαια». Στην ανάρτηση «Ο χαμένος τάφος του Κικέρωνα», της 2ας Ιουνίου 2012, ο συντάκτης με το ψευδώνυμο «Παμπάλαιος» παραθέτει μεταφρασμένο απόσπασμα του Wheler και εξετάζει κριτικά τις πληροφορίες του. Οι δημοσιεύσεις αυτές αποτελούν μέρος της ήδη υπάρχουσας συζήτησης για τις περιηγητικές μαρτυρίες του νησιού.
Το αντίτυπο της Οξφόρδης προσθέτει μια διαφορετική ιστορία. Σύμφωνα με παρουσίαση του βιβλιοθηκονόμου Mark Bainbridge, δημοσιευμένη στις 30 Αυγούστου 2019, έφθασε στο Worcester College με το κληροδότημα του George Clarke το 1736. Στη σελίδα τίτλου διακρίνεται το μονόγραμμά του, «GC». Υπάρχει επίσης η ένδειξη Ex dono Authoris, από την οποία προκύπτει ότι το βιβλίο φαίνεται να είχε προσφερθεί από τον συγγραφέα σε κάποιον Thomas Smith.
Ο Bainbridge ταυτίζει τον αναγνώστη με τον λόγιο Thomas Smith του Magdalen College, συνδέοντας συγκεκριμένη σημείωση με δικό του δημοσιευμένο έργο. Ο Smith σχολίαζε πληροφορίες και διόρθωνε επιγραφές και τυπογραφικά λάθη. Άλλες σημειώσεις, στα αρχικά άγραφα φύλλα, είναι μεταγενέστερες και ενδέχεται να ανήκουν στον Clarke· η απόδοσή τους παραμένει υπόθεση.
Έτσι, το βιβλίο διασώζει δύο διαδρομές: εκείνη των ταξιδιωτών που πέρασαν από τη Ζάκυνθο και εκείνη των αναγνωστών που μελέτησαν, αμφισβήτησαν και συμπλήρωσαν το κείμενό τους. Για τη ζακυνθινή ιστορική έρευνα, η επιστροφή σε τέτοιες εκδόσεις προσφέρει την ευκαιρία να εξετάζονται ξανά οι πηγές, σε διάλογο με όσους έχουν ήδη εργαστεί πάνω σε αυτές.
Πηγές
- Worcester College Library, Mark Bainbridge, 30/8/2019: https://worcestercollegelibrary.wordpress.com/2019/08/30/an-august-atlas-whelers-journey-into-greece/
- Ίδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη, παρουσίαση Ιόλης Βιγγοπούλου: https://eng.travelogues.gr/collection.php?view=51
- Ερμής, 8/8/2014: https://ermisnews.gr/ο-ταφοσ-του-κικερωνα-στη-ζακυνθο-ένας/
- Παμπάλαια, «Ο χαμένος τάφος του Κικέρωνα», 2/6/2012: https://pampalaia.blogspot.com/2012/06/
Επιλογή εικόνων και λεζάντες
- Κεντρική εικόνα: Η Ζάκυνθος στον χάρτη «Zacynthus n. Zante», από το βιβλίο του George Wheler, A Journey into Greece, Λονδίνο, 1682. Πηγή: «Με το βλέμμα των περιηγητών» — Ίδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη. Συλλογή: Ελληνική Βιβλιοθήκη Ιδρύματος Ωνάση.
https://eng.travelogues.gr/item.php?view=41717 - Η σελίδα τίτλου της έκδοσης του 1682, με τις ενδείξεις παλαιότερης κατοχής. Το αντίτυπο φυλάσσεται στη βιβλιοθήκη του Worcester College της Οξφόρδης. Πηγή φωτογραφίας: Worcester College Library.
https://worcestercollegelibrary.wordpress.com/wp-content/uploads/2019/08/wheler-journey-into-greece-t.p.-edited.jpg?w=584 - Χειρόγραφες παρατηρήσεις στη σελίδα 261 του βιβλίου, τις οποίες ο βιβλιοθηκονόμος Mark Bainbridge αποδίδει στον λόγιο Thomas Smith. Πηγή φωτογραφίας: Worcester College Library.
https://worcestercollegelibrary.wordpress.com/wp-content/uploads/2019/08/wheler-journey-into-greece-p.-261-edited.jpg?w=584
