Ο Ναός του Αγίου Δημητρίου του Κόλα και η ιστορία του...

Ο προσεισμικός Ναός της Ζακύνθου και οι τρεις Άγιοι Πάπες στο τέμπλο του…

Γράφει ο ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΓΙΑΤΡΑΣ – ΘΕΟΛΟΓΟΣ

Στην εκκλησιαστική ιστορία της παλιάς Ζακύνθου, ο Άγιος Δημήτριος του Κόλα κατέχει ξεχωριστή θέση. Ο Ναός, που βρισκόταν στην οδό Φιλικών, στην αρχή του Ψηλώματος, διατηρούσε μέχρι την καταστροφή του 1953 έναν ιδιαίτερα αξιόλογο καλλιτεχνικό πλούτο. Ανάμεσα στα σημαντικότερα γνωρίσματά του ξεχώριζαν οι παραστάσεις τριών Αγίων Επισκόπων της Ρώμης, του Κλήμεντος, του Συλβέστρου και του Λέοντος, στις θύρες του Ιερού. Μια εικονογραφική επιλογή που αξίζει ιδιαίτερη προσοχή για το ιστορικό και θεολογικό της περιεχόμενο.

Η επωνυμία «του Κόλα» συνδέεται με την οικογένεια στην οποία ανήκε ο Ναός. Σύμφωνα με την ιστορική αναφορά που παραθέτει ο Αείμνηστος ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΦΛΕΜΟΤΟΜΟΣ, το 1643 ο Ναός ξαναχτίστηκε από τον ιερωμένο Ευστάθιο Κόλα, γιο του Ιακώβου. Ήταν επίσης γνωστός ως Άγιος Δημήτριος «του Μελισσηνού», εξαιτίας της γειτονίασής του με την κατοικία της ομώνυμης οικογένειας.

Τον εσωτερικό του διάκοσμο χαρακτήριζε το επίχρυσο ξυλόγλυπτο τέμπλο του 1690, έργο άγνωστου τεχνίτη. Ο φυτικός και ζωικός διάκοσμός του, οι γοργόνες που υποβαστάζουν τα τοξωτά πρεπενδούλια και η κεντρική παρουσία του Εσταυρωμένου συγκροτούν ένα σύνθετο σύνολο Εκκλησιαστικής ξυλογλυπτικής. Στις δεσποτικές εικόνες περιλαμβάνονταν ο Άγιος Δημήτριος, η Θεοτόκος Οδηγήτρια, ο Παντοκράτορας, έργο του Μιχαήλ Δαμασκηνού, και ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος. Το τέμπλο διασώθηκε και περιλαμβάνεται στις συλλογές του Μουσείου Ζακύνθου.

Ιδιαίτερη σημασία έχουν τα βημόθυρα και η Ωραία Πύλη, όπου εικονίζονταν ολόσωμοι, σε φυσικό μέγεθος, οι τρεις Πάπες της Ρώμης: Κλήμης, Σύλβεστρος και Λέων. Η σχετική περιγραφή του Ναού χρονολογεί το σύνολο στο 1719 και το αποδίδει στους Γεράσιμο Κουλουμπή και Γεώργιο Γρυπάρη. Οι μορφές τους βρίσκονταν, επομένως, σε ένα από τα κεντρικότερα σημεία του λειτουργικού χώρου, εκεί όπου το βλέμμα των πιστών στρεφόταν κατά τη διάρκεια της λατρείας.

Για την παράσταση του Αγίου Λέοντος διαθέτουμε ειδικότερη τεκμηρίωση: πρόκειται για τη θύρα του Διακονικού, διαστάσεων 205 × 68 εκατοστών, ζωγραφισμένη με αυγοτέμπερα σε ξύλο. Στο έργο καταγράφονται τα ονόματα των δύο ζωγράφων, η χρονολόγηση στο 1719 και αφιερωματική επιγραφή της Ειρήνης Τιέπουλου. Αυτά τα στοιχεία διατηρούν μαζί με την εικόνα τη μνήμη των δημιουργών και της δωρήτριάς της.

Η παρουσία των τριών Παπών χρειάζεται να κατανοηθεί μέσα στο Εκκλησιαστικό της πλαίσιο. Ο Κλήμης, ο Σύλβεστρος και ο Λέων ανήκουν στους Αγίους της αρχαίας Εκκλησίας, πριν από το Σχίσμα, και τιμώνται τόσο στην Ορθόδοξη όσο και στη Ρωμαιοκαθολική παράδοση. Η απεικόνισή τους σε Ορθόδοξο Ναό της Ζακύνθου αναδεικνύει αυτή την κοινή Αγιολογική κληρονομιά. Μπορεί, συνεπώς, να διαβαστεί ως εικαστική υπενθύμιση των κοινών χριστιανικών ριζών, χωρίς να αρκεί από μόνη της για συμπεράσματα σχετικά με συγκεκριμένες προθέσεις των παραγγελιοδοτών.

Ο προσεισμικός Άγιος Δημήτριος του Κόλα παραμένει έτσι ένα σημαντικό κεφάλαιο της Ζακυνθινής Εκκλησιαστικής μνήμης. Οι τρεις ολόσωμοι Ιεράρχες στις θύρες του Ιερού προσφέρουν έναν ιδιαίτερο τρόπο προσέγγισης αυτής της μνήμης: μέσα από την τέχνη, τη λατρεία και την ιστορική συνείδηση μιας κοινωνίας που άφησε στα Εκκλησιαστικά της έργα το δικό της αναγνωρίσιμο αποτύπωμα.

Πηγές

ReZante, «Άγιος Δημήτριος του Κόλα». Σύνδεσμος

Απόστολος Βαΐνόπουλος, «Γεράσιμος Κουλουμπής», ANTETI, Ιόνιο Πανεπιστήμιο, 27 Ιουλίου 2024. Σύνδεσμος

«Στο Μεταβυζαντινό Μουσείο Ζακύνθου», Αρχαιολογία και Τέχνες, 26 Σεπτεμβρίου 2022, πηγή ΑΠΕ-ΜΠΕ, Κ. Συνετός. Σύνδεσμος

Διονύσης Φλεμοτόμος, «Η “ρόδα” του Αγίου Δημητρίου», Παραθέματα λόγου, 22 Οκτωβρίου 2013. Σύνδεσμος

Κάποιες άλλες αναφορές βρήκαμε για τον συγκεκριμένο Ναό που αναφέρουν:

Ο Άγιος Δημήτριος του Κόλα (γνωστός και ως Πουπλίκολα ή Χαριάτη) ήταν ένας από τους παλαιότερους και ιστορικότερους Ναούς της πόλης της Ζακύνθου.

Ο Ναός χτιζόταν στην περιοχή του Αιγιαλού (οδός Φιλικών – αρχή του Ψηλώματος), δίπλα στα ερείπια αρχαιότερου κτίσματος. Μνημονεύεται σε συμβόλαια από τις αρχές του 16ου αιώνα, ενώ ανακαινίστηκε το 1535 και το 1643 (από την οικογένεια Κόλα). Όπως και τα περισσότερα μνημεία της παλιάς πόλης, ο Ναός καταστράφηκε από τους καταστροφικούς σεισμούς και τις πυρκαγιές του 1953. Το υπέροχο ξυλόγλυπτο και επιχρυσωμένο τέμπλο του Ναού (χρονολογίας 1690) σώθηκε από την καταστροφή και σήμερα εκτίθεται στο Μουσείο Ζακύνθου. οι Ωραίες Πύλες του 1719 που απεικονίζουν τους Ρωμαίους Πάπες Κλήμεντα, Σίλβεστρο και Λέοντα.

Ο Άγιος Δημήτριος του Κόλα δια χειρός του Ζωγράφου ΜΠΑΜΠΗ Δ. ΠΥΛΑΡΙΝΟΥ.

Το άρθρο που συνοδεύει το έργο αναφέρει τα εξής:

Τα πενήντα τόσα χρόνια που χωρίζουν από το βιβλικό Αυγουστιάτικο ξερίζωμα, δεν είναι τόσα πολλά για ν’ αστοχήσει κανείς το ξεκίνημα του κεντρικού δρόμου που τράβαγε ρεντίς (1) προς του Μπόχαλη. Έδεκει δηλαδή που έστεκε ο ΄Αη-Δημήτρης του Κόλλα με τον παλαιϊκό πόντζο (2) που έσμιγε με το πλαϊνό Μαμουζέικο. Όπως το ίδιο αξέχαστη παραμένει κι η φιγούρα του Παναγιώτη Μαμουζή, χρονώνε γείτονα, που πεστάροντας (3) τις περισσότερες ώρες κάτω από τον παχιό ίσκιο της περγουλιάς του, συνήθιζε να φιλοδωρεί, καλοπροαίρετα πάντα του, κάθε διερχόμενο με χαριτωμένους αυτοσχέδιους στίχους. Δείγμα και τούτο, μιας άλλης, ευτυχώς ή δυστυχώς (αφού κανείς δεν ξέρει ν’ απαντήσει με σιγουριά) αγύριστης εποχής.

1. κατευθείαν 2. στοά 3. περνώντας την ώρα του

Ακρυλικό σε μουσαμά, 63×42 εκ.

Από την σελίδα του Μουσείου στο Facebook αντιγράφω τα εξής:

ΞΥΛΟΓΛΥΠΤΟ ΠΡΟΣΚΥΝΗΤΑΡΙ ΜΕ ΤΟΝ ΑΓΙΟ ΔΗΜΗΤΡΙΟ ΚΑΙ ΣΚΗΝΗ ΤΟΥ ΒΙΟΥ ΤΟΥ

ΜΟΥΣΕΙΟ ΖΑΚΥΝΘΟΥ
Από το Ναό του Αγίου Δημητρίου του Κόλα
Διαστ.: 2,87 Χ 1,70 Χ 0,465 μ., 0,765 Χ 0,875 μ. (εικόνας) και 0,49 Χ 0,90 μ. (θωρακίου)
Λαδοτέμπερα σε ξύλο με προετοιμασία (18ος αι).

Στην κύρια εικόνα ο Άγιος Δημήτριος, έφιππος, εικονίζεται μέχρι τη μέση, κρατάει το δόρυ και λογχίζει. Από την αργυρή επένδυση ακάλυπτο μένει μόνο το πρόσωπο του Αγίου. Δεξιά, μέσα σε κυκλικό θυρεό, η επιγραφή: ΜΝΗΣΘΗΤΙ / ΚΥΡΙΕ ΤΟΥ ΔΟΥ/ΛΟΥ ΣΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ / ΜΟΝΤΙΝΟΥ ΣΥΜ/ ΒΙΑΣ ΚΑΙ ΤΕ/ΚΝΩΝ. Η εικόνα εγγράφεται σε τοξωτό πολύ έξεργο πλαίσιο με δύο Αγγέλους που στεφανώνουν τον Άγιο και κρατούν κλαδιά φοίνικα.
Στο θωράκιο παριστάνεται το μαρτύριο του Αγίου. Ο Άγιος Δημήτριος κάθεται και στηρίζει το επάνω μέρος του σώματός Του στο αριστερό χέρι που ακουμπάει στο κάθισμα, ενώ υψώνει το δεξί. Πίσω του όρθιος ο Άγιος Λούπος, ο υπηρέτης του Αγίου. Επάνω Άγγελος κρατάει στα χέρια στέμμα, το οποίο ετοιμάζεται να επιθέσει στο κεφάλι του μάρτυρα. Αριστερά τέσσερις στρατιώτες λογχίζουν το σώμα του Αγίου. Στο βάθος στοές και καγκελόφραχτα παράθυρα. Στο επάνω μέρος η επιγραφή: ΔΟΡΑΤΙ ΝΥΓΕΙΣ ΠΛΕΥΡΑΝ ΩΣ Ο / ΔΕΣΠΟΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΟΣ ΩΦΘΗ ΔΗ/ΜΗΤΡΙΟΣ ΚΥΡΙΟΥ. Ο τύπος της παράστασης δημιουργήθηκε το 14ο αι. και επικράτησε στους χρόνους μετά την Άλωση.
Το ξυλόγλυπτο προσκυνητάρι, εν μέρει επιχρυσωμένο, κοσμείται με κληματίδες, ελάφια, σκύλους και τον Ερμή, που φοράει φτερωτό πίλο και κρατάει κηρύκειο. Απολήγει σε αέτωμα, το οποίο μέσα σε τοξωτό πλαίσιο φέρει παράσταση τριών μικρών Αγγέλων (putti).