Η αρχιτεκτονική στη Ζάκυνθο καθορίστηκε τους τελευταίους αιώνες από διάφορους παράγοντες όπως:
Α .Οι ιστορικές συνθήκες σε συνδυασμό με τη γεωγραφική θέση της,
Β. Οι κλιματολογικές συνθήκες,
Γ. Οι καταστρεπτικοί σεισμοί και
Δ. Τα ντόπια υλικά. Η μεγάλη αφθονία σε πέτρες, πηλό, γύψο και ξυλεία (κυπαρίσσια) ευνόησαν την ευρεία χρήση αυτών των υλικών, καθώς και την ανάπτυξη αντίστοιχων τεχνικών και μαστόρων. Ένα από τα είδη πέτρας που χρησιμοποιήθηκε ευρέως και αποτελεί το αντικείμενο της παρούσας έρευνας, είναι η γερακόπετρα, από την περιοχή του Βασιλικού. Πήρε το όνομά της από το ακρωτήρι Γέρακας. Είναι ένας εύκολα κατεργάσιμος πωρόλιθος σε μπεζ καφέ χρωματισμό.
Τα λατομεία του Γέρακα άρχισαν τη λειτουργία τους από τα αρχαία χρόνια, (υπάρχουν ενδείξεις γι’ αυτό, αλλά δεν είναι αντικείμενο αυτής της έρευνας) μέχρι και τα προσεισμικά χρόνια (1953).
Αντιπροσωπευτικά δείγματα χρήσης της γερακόπετρας σήμερα είναι οι ναοί της Κυρίας των Αγγέλων[1](1687), ο Άγιος Νικόλαος του Μώλου[2] (1561), το παραλιακό κρηπίδωμα της Στράντα Μαρίνα (Κωνσταντίνου Λομβάρδου )[3], καθώς και ο λιμενοβραχίονας του Αγίου Νικολάου. Ο τελευταίος ξεκίνησε να διαμορφώνεται στα τέλη 18ου αιώνα και ολοκληρώθηκε με πιστώσεις του νεοσύστατου ελληνικού έθνους .
Εικόνα 1: Κυρία των Αγγέλων. Φωτογραφία Διονύσης Φουρνογεράκης, (2023).
Η χρήση της γερακόπετρας απαντάται σε πολλές αρχειακές πηγές. Ενδεικτικά αναφέρω: 1.Μεταφορά πέτρας του Γέρακα από τον Δακουρό Τόφαλο, για την κατασκευή του καμπαναριού του Αγίου Διονυσίου (1846)[4]. 2. Στον κώδικα 19 του Ναού του Αγίου Δημητρίου του Καραβέλα αποκάτω από τον Άγιο (Α)λύπιον 1836, αναφέρεται η αγορά 2 καϊκιών πέτρας (αγκωνάρια) από Πλάνο και Γέρακα[5].3. Ο Λεωνίδας Ζώης, εξάλλου αναφέρει, πως στο ακρωτήριο του Γέρακα περιοχής Βασιλικού λατομούνται λίθοι ψαμμώδεις, αγκωνάρια του Γέρακα. Το 1726 ανήκε στον πρωτοπαπά Ρουμαντζά, ενώ αργότερα παραχωρήθηκε στην Εταιρεία του Λιμένος για την εκλατόμευση λίθων[6].
Εικόνα 2: Παραλιακό κρηπίδωμα λιμένα Ζακύνθου. Φωτογραφία της γράφουσας, (2026).
Εικόνα 3: Απόσπασμα Νεοτεκτονικού χάρτη στην περιοχή Γέρακας Βασιλικού.
Ο σχηματισμός του Γέρακα είναι μεταλπικός. Περιλαμβάνει ιζήματα και κυρίως ασβεστιτικούς ψαμμίτες, ψαμμίτες, κροκαλοπαγή και ορισμένες παρεμβολές μπλε μαργών κυρίως στη βάση, που διακρίνονται σε τρεις διαφορετικές λιθοφάσεις. Έχουν πάχος δεκάδες μέτρα και η ηλικία τους είναι πλειστοκαινική[7].
Εικόνα 4:Τομές σε γερακόπετρα στην περιοχή Αγίου Νικολάου. Φωτογραφία Μιχάλη Δεμέτη (2026).
Εικόνα 5:Τομές σε γερακόπετρα στη περιοχή Κοτρόνια παραθαλάσσια. Φωτογραφία Βίκυ Κοτσώνη Βίτσου (2026).
Εάν κάποιος περπατήσει παραλιακά στον Βασιλικό , θα συναντήσει τομές εξόρυξης πάνω στα πετρώματα. Είναι κομμάτια που δεν πρόλαβαν να λατομηθούν. Είχα την αγαθή τύχη ο συνάδελφος Διονύσης Βαρδακαστάνης να με φέρει σε επαφή με τον κ Νικόλαο Παπαθεόδωρο ή Νικολάκη από τον Βασιλικό, ο οποίος είχε την ευγενή καλοσύνη να μου περιγράψει πως γινόντουσαν οι εργασίες εξόρυξης και άλλα στοιχεία, αφού εκεί πριν από το 1953 εργαζόταν ο πατέρας του με άλλα 20 άτομα και ο ίδιος τους παρακολουθούσε και βοηθούσε ταυτόχρονα.
Τα μεταφέρω όπως μου τα έλεγε: Εργολάβος ήταν ο Διονύσιος Τόφαλος που είχε μεγάλη μπίγα[8] με βίντσι και φόρτωνε τις πέτρες. Πρώτα σημάδευαν το βράχο 2,50 μέτρα επί 1,50. Μετά με παραμίνες[9] ύψους 2.5 μέτρων άρχιζαν το πελέκημα για να τετραγωνίσουν στο βάθος που έπρεπε. Ήταν η παραμίνα τόσο μεγάλη για να έχει βάρος, ώστε όταν την σήκωναν ψηλά και χτυπούσαν τον βράχο να μπορεί να κόψει την πέτρα. Όσο βάθαινε χρησιμοποιούσαν πιο μικρή παραμίνα και τη χτυπούσαν με βαριοπούλα. Στο τέλος στον πυθμένα, έβαζαν λοξά λοστούς που τους κτυπούσαν και ξεκολλούσε η πέτρα . Μετά, ο γερανός με 4 δαγκάνες τις έπιανε και τις έβαζε στην μπίγα που βρισκόταν στη θάλασσα στην άκρη στα βράχια με το καΐκι. Τους μεγάλους ογκόλιθους τους χρησιμοποιούσαν ως θεμελιώσεις. Όταν είχαν παραγγελίες για μικρότερα κομμάτια πχ για χτίσιμο εκκλησιών, τα έκοβαν εκεί και τα έπαιρναν έτοιμα.
Οι εργάτες δούλευαν πολύ σκληρά από Απρίλιο μέχρι Αύγουστο. Πληρωνόντουσαν με την ποσότητα που έκοβαν και όχι με μεροκάματο. Η μεταφορά γινόταν πάντα με μπουνάτσα (νηνεμία), διαφορετικά δεν μπορούσε το καΐκι με την μπίγα να πλησιάσει τον βράχο. Εργάτες που θυμόταν ο κ. Νικ. Παπαθεόδωρος ή Νικολάκης ήταν οι:. Ανδρέας Βίτσος ή Νικολαριάς. Μιχάλης Βίτσος ή Πιέρος, Σπύρος Βίτσος ή Τσέμπας- πρώην Αγροφύλακας, Τζώρτζης Βαρδακαστάνης από την περιοχή του Αγίου Νικολάου και φυσικά ο ίδιος. Οι τοποθεσίες που έβγαζαν τις πέτρες ήταν ο Μέσα Γέρακας, τα Κοτρόνια ,ο Άγιος Νικόλαος κάποιες σε ιδιοκτησίες, όπως του Νικολάου Βίτσου και μετέπειτα των παιδιών του, Ανδρέα, Αλέξανδρου, Ζαχαρία και Κωνσταντίνου, στα Κοτρόνια, και Νικολάου Παπαθεόδωρου στον Άγιο Νικόλαο. Μία πληροφορία την οποία μου έδωσε ο Πέτρος Γιαννούλης πρόεδρος της Δημοτικής κοινότητας Βασιλικού, όπως την θυμόταν από διηγήσεις του πατέρα του, είναι πως οι κατακτητές χρησιμοποιούσαν τις γερακόπετρες για την κατασκευή των οχυρωματικών τους έργων, επιτάσσοντας τους κατοίκους του Βασιλικού για την εξόρυξή τους. Ας σημειωθεί ότι, όταν ήταν έτοιμοι για αναχώρηση, μάζεψαν όλα τα εργαλεία που χρησιμοποιούσαν, και για τον λόγο αυτό δεν βρέθηκε κάποιο για φωτογράφιση.
Εικόνα 6: Γερμανικό Πυροβολείο του Β! παγκοσμίου πολέμου. Φωτογραφία της γράφουσας (2013).
Αξίζει να αναφέρουμε ότι η εξόρυξη γερακόπετρας διέφερε από την αντίστοιχη στα λατομεία του Βραχιώνα, αφού διαφορετικό ήταν και το πέτρωμα. Άνοιγαν με το πικούνι (μικρός γκασμάς) ένα μικρό αυλάκι, έβαζαν σε αυτό ζευγάρι μεταλλικών πλακών, αναμεσά τους σφήνες που τις χτυπούσαν και η πέτρα σχιζόταν[10].Και οι δύο τεχνικές προέρχονται από την αρχαιότητα και έχουν κοινές ρίζες με την διαδικασία εξόρυξης των μαρμάρων που χρησιμοποιήθηκαν για την κατασκευή της Ακρόπολης και άλλων μνημείων και περιγράφονται άριστα από τον καθηγητή Μανώλη Κορρέ[11] . Η πρώτη ύλη που με τόσο κόπο έβγαινε από το λατομείο , στα χέρια έμπειρων τεχνιτών, σμιλευόταν και έπαιρνε την μορφή των αριστουργημάτων που όλοι μας θαυμάζουμε.
[1] Κονόμος Ν, ,Εκκλησίες και Μοναστήρια στη Ζάκυνθο, Αθήναι 1967 .σελ.76,77
[2]. Κονόμος Ν, ,Εκκλησίες και Μοναστήρια στη Ζάκυνθο, Αθήναι 1967 σελ.97,98
[3] ΤΑ ΙΟΝΙΚΑ 3, Πολεοδομικό σχέδιο των κυβερνητικών κτιρίων στην περιοχή λιμένος Καραντίνας Ζακύνθου ,Αθήνα 2023.σελ 419
[4] Αρχιμ. Δ. Λυκογιάννης, Ο Ναός του Αγίου Διονυσίου στην πόλη της Ζακύνθου. Αθήνα 2006 σελ. 113-115
[5] ΤΑ ΙΟΝΙΚΑ 2,Ο Ναός του Αγίου Δημητρίου του επονομαζόμενου του Καραβέλα, Αθήνα 2022,σελ 331
[6] Λ. Ζώης, Λεξικόν Ιστορικόν και Λαογραφικόν Ζακύνθου ,Αθήναι 1963, σελ. 119
[7] Λέκκας Ε, Νεοτεκτονικός χάρτης της Ελλάδος Νήσος Ζάκυνθος , Αθήνα 1993 σελ.12
[8] Γερανοφόρο όχημα κυρίως πλωτό και ρυμουλκούμενο που το έφερνε ο Τόφαλος από τον Πειραιά
[9] Παραμίνα είναι σιδερένιος συμπαγής σωλήνας που στην άκρη ήταν σμιλεμένη όπως το καλέμι ,φαρδιά όμως πλάτους 10 εκατοστών . Είχαν διάφορα ύψη.
[10] Φλεμοτόμος Δ, Ζακυνθινοί τεχνίτες, ΕΟΜΜΕΧ-Δήμος Ζακυνθίων, Αθήναι 1991, σελ.119
[11] Κορρές Μ, Από τον Λατομείο στον Παρθενώνα, Μέλισσα, Αθήνα 2000
Στην φωτογραφία του άρθρου φαίνεται ο Γέρακας και είναι του ΔΙΟΝΥΣΗ ΦΟΥΡΝΟΓΕΡΑΚΗ (2007)
