Το άρθρο που θα διαβάσετε, το έγραψε ο φίλος συγγραφέας κ. ΓΙΑΝΝΗΣ ΔΕΜΕΤΗΣ στο βιβλίο του “ΚΥΡΙΟΤΕΡΑ ΣΥΜΒΑΝΤΑ ΤΗΣ ΝΗΣΟΥ ΖΑΚΥΝΘΟΥ” 1874 – 1907 υπό Διονυσίου Κλάδη του Ιερέως Παναγιώτη. Εκδόσεις ΤΡΙΜΟΡΦΟ του 2004. Είναι κατά την ταπεινή μου γνώμη μία υπέροχη περιγραφή της πόλης της Ζακύνθου προσεισμικά αλλά και μετασεισμικά, τί φτιάχτηκε από όσα καταστράφηκαν, τί είναι τώρα εκεί που ήταν κάποτε η ιστορία μας, το τότε “ΦΙΟΡΟ ΤΟΥ ΛΕΒΑΝΤΕ”… Κλείνουμε τα μάτια και ξεκινάμε την περιήγηση στην πόλη μας, σε μία άλλη Ζάκυνθο…
Πόλη – Δήμος Ζακύνθου
Μετά την ολοκληρωτική καταστροφή από την σεισμοπυρκαγιά του 1953, θεωρώ απαραίτητο να σκιαγραφήσω σε συντομία την αλλοτινή Ζάκυνθο σε σχέση με την σημερινή πραγματικότητα, την Ζάκυνθο του 2004.
Και κατ’ αρχή να αναφέρω ότι ο οικοδομικός χώρος που πάνω του ξαναστήθηκε είναι ο ίδιος, έτσι όπως διαμορφώθηκε στο κύλισμα του χρόνου από την εγκατάσταση των κατοίκων του νησιού στον συγκεκριμένο χώρο του αιγιαλού από το 1500 περίπου μέχρι και μετά την Ένωση του 1864. Και τούτο λέει πολλά.
Γιατί πάντα ο ήλιος προβάλλει από την μεριά της Γλαρέντζας και πάντα βασιλεύει πίσω από το βουναλάκι που έχει χτιστεί το Κάστρο. Ο αέρας είναι πάντα φορτωμένος από τα μεθυστικά αρώματα του μπουγαρινιού, της ρεζεντάς, της βιολέτας, του τζαντζαμινιού και του λεμονανθού. Η θάλασσα πάντα με χάρη χαϊδεύει τ’ ακροδάχτυλα της στεριάς και οι νύχτες είναι πάντα πλημμυρισμένες από τον καλεστικό ήχο του τριζονιού και το ξημέρωμα από το σήμαμα του Καμπαναρίου του Αγίου. Ενώ πάντα το φεγγάρι στον ουρανό δίνει αφορμή για όνειρα… Και όλα ετούτα δίνουν στον Ζακυνθινό την δύναμη να ξαναμπολιαστεί, να ανασκουμπωθεί και να συνεχίσει… και πάνω στα αποκαΐδια της πολυτραγουδισμένης πολιτείας, να αναστήσει την σημερινή, πιστός στον στίχο του Σολωμού «Το χάσμα π’ άνοιξε ο σεισμός ευθύς εγιόμισ’ άνθη», στις πλαγιές των λόφων του Ακρωτηριού (συνοικία Αγίας Τριάδας), του Κάστρου (Πικριδιώτισσα), και του Εξήντα Βελόνι (Καμίνια), και του ισόπεδου χώρου που προήλθε από τις λογής – λογής επιχώσεις και επιχωματώσεις, προϊόν των χωμάτων που παρέσυραν τα νερά και τα μπάζα που κατά καιρούς δημιουργούσαν οι σεισμοί.
Ο κεντρικός λοιπόν άξονας της πόλης από βορρά (Κρυονέρι) και προς νότο (Άγιος Χαράλαμπος), διακρίνεται από τέσσερις παράλληλους δρόμους, ενώ στην κύρια διάταξη του οικοδομικού χώρου σημαντικό στοιχείο κατέχει η ιστορική Πλατεία του Αγίου Μάρκου, που μετά την ταφή των οστών του Διονυσίου Σολωμού (1865), ονομαζόταν Πλατεία Ποιητού και που εκτός του Καθεδρικού Ναού των Καθολικών, Άγιο Μάρκο, είχε το πυργοειδές Δημοτικό ρολόι, τον Ναό του Παντοκράτορα, (σήμερα Μουσείο Σολωμού και Επιφανών Ζακυνθίων), το Ρωμιάνικο Καζίνο – την Λέσχη «Ο Ζάκυνθος» (Καφέ Καζίνο), την οικία Κοντονή, (εστιατόριο «Το Ρολόι»), εκτείνεται προς νότο – Στενόφορος – προεκτείνεται και φτάνει μέχρι το πλάτωμα του Αγίου Παύλου (σημερινή πιάτσα ταξί), και εκεί διακλαδώνεται σε δύο, και προς Άγιο Γεώργιο του Πετρούτσου (σήμερα οδός Κάλβου), με κατεύθυνση Λιθακιά – Κερί.
Στην διαδρομή υπήρχαν διάφορα αρχοντικά και εκκλησίες που η σημαντικότερη έδινε και το όνομα της κάθε συνοικίας.
Κοντά στον Στενόφορο, το Γιοφύρι, όπου η αγορά. Σήμερα οι οικίες Νικολάου Κοντονή, Διονυσίου Ακτύπη, Γιάννη Μήλεση, Κων/νου Ποταμίτη (μαντολατοποιείο Κοτσώνη), Διονυσίου Γιακουμέλου (εστιατόριο «Ο Ζωχιός»). Συνεχίζοντας στον κεντρικό δρόμο, Αλεξάνδρου Ρώμα, οι Ναοί της Ευαγγελίστριας (οικία Σκιαδαρέση), του Αγίου Στεφάνου (οικία Σπ. Τυρογαλά), της Αναλήψεως (η μόνη που χτίστηκε ξανά με διαφορετικό όμως προσανατολισμό), και του Αγίου Παύλου (οικία Τερτσέτη) στο ομώνυμο πλάτωμα.
Στην οδό Αγίου Λαζάρου οι Ναοί, Αγίου Βασιλείου του Κάτου (οικία Πέττα), Αγίου Βασιλείου του Πάνου (οικία Χαρτά), και Αγίου Λαζάρου η οποία ανοικοδομήθηκε στην ίδια θέση.
Στην οδό Κάλβου οι Ναοί της Υπαπαντής (οικία Μπουργιέζη και σήμερα κατάστημα Αδελφών Ξένου), Αγίου Γεωργίου του Πετρούτσου (οικία Κλάδη), και Αγίου Αντωνίου του Τζίμη ή Πεντακάμαρο (οικόπεδο ιδιοκτησίας Μάργαρη).
Κάθετα της Αγίου Λαζάρου, το Μακρύο καντούνι (σήμερα οδός Ομήρων Κατοχής) με διέξοδο προς την συνοικία του Άμμου.
Κοντά στο ποτάμι, τα Μπεναρδεκέϊκα – το Νιοχώρι, Γύφτικα, όπου ο Ναός του Αγίου Ιωάννη του Γουζέλη (οικία Αναστασίου Βαρυπάτη). Και προς την εκβολή του ποταμιού, ο Ναός της Επισκοπιανής (οικία Αντωνίου Χριστόφορου – Λιβάνη). Πριν από την γέφυρα του Αγίου Χαραλάμπη, τα Δημοτικά σφαγεία και η συνοικία Ταμπάκικα (σήμερα ο χώρος του υπό κατασκευή πάρκινγκ από το Λιμενικό Ταμείο Ζακύνθου).
Ξαναγυρνώντας προς βορρά, ο Ναός του Αγίου Διονυσίου, η Πλατεία του Άμμου, τα μακελειά (η συστάδα των σπιτιών μετά το 3ο Δημοτικό Σχολείο) και συνεχίζοντας, η Πλατεία του Αγίου Λουκά. Ακολουθεί ο Ναός των Αγίων Σαράντα (στην σημερινή οδό Τζουλάτη, στο ύψος της διασταύρωσης με την οδό Φωσκόλου), του Αγίου Ελευθερίου όπου στο καμπαναριό του, το δεύτερο Δημοτικό ρολόι (οικία Στρούζα), ο Ναός της Οδηγήτριας (ξαναχτίστηκε στο ίδιο οικόπεδο, μικρότερος Ναός, και φέρει την ονομασία Ιερός Ναός Οδηγήτριας και Αγίου Φανουρίου και στο υπόλοιπο του οικοπέδου, η οικία Σκαμνάκη). Λίγο πιο πέρα συναντάμε τον Ναό της Παναγίας των Βαλσάμων (οικία Αβούρη), το Μέγαρο Κρωβ (οικίες Καλογερόπουλου και Κολπονδίνου), που χρησιμοποιήθηκε για να στεγαστεί το Γυμνάσιο, ο Ναός του Αγίου Ιωάννου της Πάτμου (οικία Καρδιανού), το ενεχυροδανειστήριο με το αρχειοφυλακείο (το υπό κατεδάφιση κτίριο του Εργατικού Κέντρου). Απέναντι ο Ναός των Αγίων Πάντων όπου στο πλάτωμα, μπροστά από τον Ναό είχε τοποθετηθεί η προτομή του αρμοστή Μαίτλαντ (αναμνηστική στήλη των πνιγέντων Ομήρων Κατοχής).
Η προέκταση της οδού Κάλβου προς την γέφυρα, μάς οδηγεί στο προάστειο των Κήπων, όπου οι Ναοί του Αγίου Γερασίμου (ξαναχτίστηκε), Αγίας Βαρβάρας (σήμερα εργοτάξιο Φουρνογεράκη), και Αγίου Αθανασίου. Ορισμένες συνοικίες εξακολουθούν να διατηρούν το όνομα της εκκλησίας, καίτοι σήμερα δεν υπάρχει πλέον…
Ο παραλιακός δρόμος σήμερα, έτσι όπως έχει διαμορφωθεί με την Δημοτική πλαζ, (Πλαζ Δήμου Ζακυνθίων), ξεκινά ουσιαστικά από το Κρυονέρι και οριοθετώντας την πόλη από την πλευρά της θάλασσας (ανατολικά), διασχίζει το λιμάνι, και εκτείνεται μέχρι την συνοικία του Άμμου, με προέκταση προς το Αργάσι. Το τμήμα του δρόμου από την πόντα του Κρυονεριού είναι περίπου το ίδιο, με τον Ναό της Κρυονερίτισσας (ξαναχτίστηκε) και τον Φάρο, και προχωρώντας προς την πόλη συναντάμε τα ερείπια του πυρηνελαιουργείου των αδελφών Κάπαρη (σήμερα ιδιοκτησίας αδελφών Μαμφρέδα), την Αγία Παρασκευή του Κλαψή, όπου και το Δημοτικό Νεκροταφείο της βόρειας πλευράς και στην συνέχεια τον Ναό του Εσταυρωμένου (ασφυκτικά περιτριγυρισμένο από ξενοδοχειακό συγκρότημα).
Το τμήμα της πλαζ, πριν από τον σεισμό του 1953, από τις φυλακές (σήμερα εκεί είναι ο ναός της Αγίας Τριάδας), έως το Ξενία, δεν υπήρχε γιατί ήταν τα Ρεπάρα, η ανατολική πλευρά των σπιτιών της συνοικίας του Εσταυρωμένου, της Αγίας Τριάδας και των διαφόρων αρχοντικών. Πριν από το Ξενία, (η περιοχή του Μπάνκου, εκεί υπήρχε η Ιονική τράπεζα), ο παραλιακός δρόμος ξανάρχιζε, πίσω από το θέατρο «Φώσκολος» και το Λομβαρδιανό Καζίνο (σήμερα κτιριακό συγκρότημα Πνευματικού Κέντρου) και έφτανε μέχρι την τσίμα του Πόρτου, ενώ δια μέσου της Στράτας Μαρίνας (οδός Λομβάρδου), εκτεινόταν προς τον Ναό του Αγίου Διονυσίου.
Τη δεντροστοιχία του Άμμου, σήμερα την κόβει ένας δρόμος που βγάζει στο πλάτωμα της Φανερωμένης, όπου ο ομώνυμος Ναός είναι αναστηλωμένος όπως και το παλιό καμπαναριό του.
Ανάμεσα στον παραλιακό δρόμο (οδός Λομβάρδου) και της Αλεξάνδρου Ρώμα, όπως και σήμερα, με το σπίτι όπου έζησε ο Φώσκολος (το κενοτάφιο σήμερα με το άγαλμα του Αγγέλου, έργο του γλύπτη Ιωάννη Βιτσάρη) και ανάμεσά τους η οδός Φιλιτά (σήμερα οδός Κλαυδιανού), όπου οδηγούσε στο μαρκά. Προς τα δυτικά της Αλεξάνδρου Ρώμα, το Εβραϊκό Γέττο. Πίσω σχεδόν από το Διοικητήριο και προς τα βορειοδυτικά, ο Άγιος Νικόλαος των Γερόντων (η Πλατεία Κάλβου). Μετά την Πλατεία του Αγίου Μάρκου, προς τα βόρεια, ο Μητροπολιτικός Ναός, ο Άγιος Νικόλαος των Ξένων (φτιαγμένος πρόσφατα).
Λίγο πιο κάτω ο Ναός της Κυρίας των Αγγέλων, αναστηλωμένος, και μάλιστα στην επιφάνεια της παλιάς πόλης, περίπου 1,30 μέτρα πιο κάτω από τον σημερινό δρόμο, δίπλα από το Αρχοντικό της οικογένειας Ρώμα.
Ακόμα, η πόλη είχε τον χωρισμό σε «Όξω Μερία ή Όξωθες», από το νότιο μέρος μέχρι τους Αγίους Σαράντες και προς βορρά μέχρι την Πλατεία Αγίου Μάρκου.
Η καινούργια ρούγα, το Ψήλωμα (οδός Φιλικών) αρχίζει από την διασταύρωση μετά τον Μητροπολιτικό Ναό μέχρι τον Σταυρό και από εκεί, δεξιά προς το Ακρωτήρι, αριστερά προς Μπόχαλη και το Κάστρο, και ευθεία προς Πλάνο – Τσιλιβή. Σ’ αυτόν τον δρόμο ήταν οι Ναοί του Αγίου Δημητρίου του Κόλλα (οικία Τσοχαντάρη), της Αγίας Αικατερίνης του Γρυπάρη (ξαναχτίστηκε), ο Άγιος Ιγνάτιος (Λυώμενα), και Άγιος Σπυρίδωνας (πάνω από την βρύση, σώζεται μόνο το καμπαναριό του και κάποια σημεία των εξωτερικών τοίχων του, ιδιοκτησίας σήμερα οικογενείας Βουτσινά).
