Σήμερα, 24η Ιουνίου, η Εκκλησία μας τιμά τη Γέννηση του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου. Ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος ήταν ο προστάτης της Ζακύνθου πριν από τον Άγιο Διονύσιο. Μάλιστα, η γιορτή της Γεννήσεως του Προδρόμου για την Ζάκυνθο ήταν Πολιουχική και ημέρα γενικής αργίας για όλο το νησί. Στις 21 Σεπτεμβρίου 1608, το Συμβούλιο της Ζακύνθου κήρυξε τον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο, Προστάτη της πόλης και του νησιού (protettore e difensore), καθώς επίσης και να πραγματοποιείται κάθε χρόνο, την γενέθλια ημέρα του Βαπτιστή, επίσημη και μεγαλοπρεπή λιτανεία. Η Εκκλησία του Αγίου Ιωάννη στο Κάστρο κατασκευάστηκε από την Κλεώπη Κοψιδού, θυγατέρα του Λεονάρδου Γ’ Τόκκου, τον 15ο αιώνα, ενώ οι Βενετοί την παραχωρούσαν, κατά διαστήματα, σε διάφορα πρόσωπα ιερωμένων. Το 1603 οικοδομείται το ονομαστό γυναικείο Μοναστήρι το οποίο μαζί με την Εκκλησία, ενώθηκαν το 1831, με το Μοναστήρι του Αγίου Νικολάου των Ξένων (Μητρόπολη) με την ονομασία «Μονή της Μητροπόλεως των Αγίου Ιωάννου και Νικολάου» ενώ μεταφέρθηκαν οι θαυμάσιες φορητές εικόνες και τα σκεύη της εκκλησίας του Αγίου Ιωάννη από το Κάστρο στην Μητρόπολη. Το ξυλόγλυπτο και χρυσωμένο τέμπλο της εκκλησίας του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου, έργο του Νικολάου Βιδάλη (1735) αγοράστηκε την εποχή της συνένωσης και μεταφέρθηκε στην εκκλησία του Αγίου Νικολάου στο Σαρακινάδο όπου υπάρχει μέχρι και σήμερα. Επί Αγγλοκρατίας, η εκκλησία του Αγίου Ιωάννη, αληθινό μνημείο αρχιτεκτονικής και γλυπτικής, χρησίμευσε ως αγγλικό σχολείο και αργότερα ως αποθήκη. Μετά την Ένωση, άρχισε να ερειπώνεται και χάθηκε εντελώς στους σεισμούς του 1953. Ωστόσο, εκτός από το τέμπλο του Ναού, σώζεται στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο στην Αθήνα, η πλάκα από μαργαϊκό ασβεστόλιθο με παράσταση του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου, η οποία βρισκόταν πάνω από την πόρτα του Μοναστηριού. Η πλάκα στάλθηκε από τον φρούραρχο Ζακύνθου Μ.Γ. Βρονταμίτη στις 24 Απριλίου 1895 στην Χριστιανική Αρχαιολογική Εταιρεία Αθηνών. Μετά από έντονες διαμαρτυρίες του Παναγιώτη Χιώτη και του Λεωνίδα Ζώη, και με την συμπαράσταση των τοπικών αρμόδιων αρχών, το Υπουργείο Παιδείας διέταξε την επιστροφή της ανάγλυφης πλάκας στο Μουσείο Ζακύνθου, πράγμα που δεν έγινε ποτέ. Τέλος, να αναφερθεί ότι ο αρχαίος κώδικας της εκκλησίας του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου, σώζεται στα Γενικά Αρχεία του Κράτους.
Ο Αείμνηστος Λαογράφος, ποιητής, δάσκαλος, συγγραφέας κ.λ.π. ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΦΛΕΜΟΤΟΜΟΣ έγραφε τα παρακάτω σε μία δημοσίευσή του στην ημερήσια τοπική εφημερίδα “ΗΜΕΡΑ”:
Ο Χριστιανισμός με την επικράτησή του θέλησε να δώσει την δική του θρησκευτική πίστη στην αρχή των τεσσάρων σημαντικών στιγμών του χρόνου, το ξεκίνημα της κάθε εποχής, να τις συνδυάσει με τα δικά του ιερά πρόσωπα και με τον τρόπο αυτό να εξαλείψει πανάρχαιες ειδωλολατρικές συνήθειες, οι οποίες, από φόβο περισσότερο στα φυσικά φαινόμενα και λιγότερο από πίστη, είχαν ριζώσει στο υποσυνείδητο των ανθρώπων. Έτσι, στην αρχή του φθινοπώρου καθόρισε να γιορτάζεται η Σύλληψη του μεγαλύτερου Προφήτη, του Βαπτιστή Ιωάννη, (23 Σεπτεμβρίου), συνδυάζοντάς την με την φθινοπωρινή ισημερία και στην εαρινή τοποθέτησε την αντίστοιχη γιορτή του ιδρυτή της, του Ιησού Χριστού, τον Ευαγγελισμό (25η Μαρτίου), δίνοντας στις βασικές αυτές τροπές του χρόνου την μορφή της σωτήριας υπόσχεσης. Τις γεννήσεις των ίδιων Άγιων μορφών συνέδεσε με τα ηλιοστάσια. Στο μεν καλοκαιρινό, αυτήν του Προδρόμου (24η Ιουνίου), στο δε χειμερινό τα Χριστούγεννα (25η Δεκεμβρίου), σαν επαλήθευση στο ταχθέν και σαν αρχή του καινούργιου.
Με την πάροδο του χρόνου, μάλιστα, και βλέποντας τον κόσμο να πιστεύει μεν στην νέα θρησκεία, αλλά συγχρόνως να κρατά τις παγανιστικές του συνήθειες, όπως η χαρακτηριστική γριά υπηρέτρια του νεαρού Κλείτου του Κωνσταντίνου Καβάφη, αναγκάστηκε να τις ενστερνιστεί και να τις προσαρμόσει στις διδασκαλίες της. Ιδίως το πρόβλημα υπήρχε με τις φωτιές, που άναβαν πάνω στη γη οι κάτοικοί της, θέλοντας να βοηθήσουν τον ήλιο να κινηθεί και πάλι, την περίοδο των δύο ηλιοστασίων και η ανάγκη της ζωής, τότε, όπως και τώρα, ξεπερνούσε και δόγματα και πιστεύω.
Ονόμασε, λοιπόν, «ήλιο της δικαιοσύνης» το νεογέννητο Χριστό και ανέχτηκε «δωδεκαμερίτες», που καίνε στο τζάκι και σκορπίζουν στις γωνίες του σπιτιού την στάχτη τους, φωτιές στις γειτονιές με γλέντι και ξεφάντωμα και τα δύο αναμμένα ξύλα στην εστία της δικής μας κουλούρας, το βράδυ της παραμονής της γιορτής, για ν’ αναφερθούμε σε λίγες μόνο, μα χαρακτηριστικές συνήθειες των ημερών της μεγάλης χειμωνιάτικης επετείου. Όσο για το θερινό ηλιοστάσιο έδωσε στην γέννηση του Ιωάννη του Προδρόμου πορφύρα μορφή αλλά και μαντικές ικανότητες. Έτσι, ο Βαπτιστής και ισάγγελος της ερήμου έγινε «Κλήδονας», «Φωτιστής», και στο νησί μας «Λουμπαρδιάρης».
Έτσι, την ημέρα αυτή που γιορτάζεται, θα αναφερθούμε στο κείμενό μας αυτό, δίνοντάς του εορταστικό κλίμα, σαν τον «Κοσμοκαλόγερο» των γραμμάτων μας, τον κυρ. Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη, με τα επετειακά εκατόχρονα από τον θάνατό του.
Δεν θα κάνουμε συνολική αναφορά σε όλη την πλούσια λαογραφία της ημέρας με τις πολλές μορφές και την πολύμορφη έκφρασή της, αλλά θα σταθούμε σε μία παγκόσμια (του Χριστιανικού κόσμου) συνήθεια που τελευταία έχει εξασθενίσει, αν δεν έχει κοπεί τελείως και σχετίζεται με τις «φουγκαρίες» ή «φωτίες» που κάποτε άναβαν σ’ όλες ανεξαίρετα τις γειτονιές της πόλης και των χωριών και του νησιού μας, δικαιολογώντας την επωνυμία «Λουμπαρδιάρης», την οποία ο λαός μας έδωσε στον παλιό, πριν τον Άγιο Διονύσιο, Προστάτη της Ζακύνθου.
Σήμερα οι φωτιές αυτές είναι δυσθεώρητες – εγώ ακόμα συνηθίζω να τις ανάβω -, και σπάνια θα τις δεις, όχι μόνο στο τουριστικό μας αστικό κέντρο, αλλά και στα πιο απόμακρα διπλά σεισμόπληκτα χωριά. Κάποτε όμως, ήταν χαρακτηριστικό δείγμα της ημέρας και άναβαν παντού με τρόπο εθιμοτυπικό και θρησκευτική προσήλωση. Τις θυμάμαι ακόμα και στο κέντρο της Χώρας, στην οδό Φωσκόλου όπου μεγάλωσα…
Από μέρες μαζεύαμε τις «χερίες» από τα ρεβίθια που πουλούσαν οι πλανόδιοι μικροπωλητές και τις ξεραίναμε στον ήλιο για την περίπτωση. Παράλληλα μαζεύαμε από την γειτονιά όλα τα άχρηστα και εύφλεκτα αντικείμενα, που με χαρά ξεφορτώνονταν οι έμποροι και οι νοικοκυρές, και τα συγκεντρώναμε σε μια γωνία, με μορφή ιεροτελεστίας.
Σαν βράδιαζε και έπεφτε το φως του ήλιου, όπου αυτήν την μέρα αργούσε περισσότερο από κάθε άλλη φορά, μαζεύονταν όλοι και ανάβαμε την φωτιά. Υπήρχε και συναγωνισμός για το ποια θα είναι η μεγαλύτερη και το ποια θα κρατήσει περισσότερο.
Παίρναμε φόρα και πηδούσαμε από πάνω της, όχι μόνο τρεις φορές, όπως ήθελε η παράδοση, αλλά περισσότερες, για διασκέδαση αλλά και συναγωνισμό. Φέρναμε και καίγαμε και τα στεφάνια της Πρωτομαγιάς στις φλόγες της και οι γριές ότι είχε ξεραθεί στο εικονοστάσι και έτριβε, ρυπαίνοντας τον χώρο. Κάποιες μάλιστα κοπέλες, οι λίγο μεγαλύτερες έβαζαν στα κάρβουνα και μία αγκινάρα, θέλοντας να δουν εάν θα παντρευτούν, εάν αυτή άνθιζε…
Η γιορτή τελείωνε αργά και το άλλο πρωί η μαύρη κηλίδα στην γωνία θύμιζε το γιορτάσι και υπογράμμιζε το καλοκαίρι, όπου ουσιαστικά, τότε άρχιζε…
Οι φωτιές αυτές απότομα σταμάτησαν, όχι γιατί από την 1η του Μάη τις απαγορεύει η Πυροσβεστική Υπηρεσία, αλλά επειδή εμείς δεν επιδιώκουμε πια την ζεστασιά και την θαλπωρή τους. Κάποιοι Πολιτιστικοί Σύλλογοι προσπαθούν στημένα και ομαδικά να τις αναβιώσουν μα αυτό είναι φαΐ ξαναζεσταμένο και προτηγανισμένο, σαν αυτά που προτιμάμε στις νυχτερινές μας εξόδους. Εξάλλου δεν υπάρχει πια η γειτονιά με την παλιά της έννοια. Κι όμως οι φωτιές αυτές ήταν οι μόνες οικολογικές.
Σήμερα το καλοκαίρι δεν τιμάμε τον Πρόδρομο την μέρα της Γέννας Του αλλά καίμε τα δάση… Τσιμεντοποιούμε τα πάντα…
Να γιατί πρέπει να φέρουμε ξανά στην ζωή μας τον «Λουμπαρδιάρη»… Οι φλόγες της γιορτής Του μπορεί και πάλι να δώσουν θαλπωρή στην φτώχεια μας… Όσοι χθες βράδυ δεν τις ανάψατε, χάσατε… Οι λάμψεις τους απομακρύνουν κάθε κακό…
ΔΙΟΝΥΣΗ ΦΛΕΜΟΤΟΜΟΥ στην «ΗΜΕΡΑ» της 24ης Ιουνίου 2011.
Πανηγύρια πραγματοποιούνται σε πολλά χωριά του νησιού μας όπου έχουν Ναούς αφιερωμένους στον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο. Κάποιοι από αυτούς τους Ναούς είναι ο Ιερός Ναός Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου στο Καλαμάκι, η Ιερά Μονή Αγίου Ιωάννη Προδρόμου στην Λαγκάδα, στα Χαρτάτα Κατασταρίου, το οικογενειακό εκκλησάκι Αγίου Ιωάννου Προδρόμου της οικογένειας Σούρμπη στο Ρομίρι, στο Καλλιπάδο, (Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος του Βούλτσου), στο Γαϊτάνι, στις Βολίμες, στο Τσιλιβή, στο Σαρακινάδο. Στο Σαρακινάδο μάλιστα, στον Ιερό Ναό του Αγίου Νικολάου, τελείται Θεία Λειτουργία και Πανήγυρις μετά από 70 χρόνια (σύμφωνα με πληροφορίες από τον εφημέριο του ναού π. Παναγιώτη Παράσχη) αφού εκεί μεταφέρθηκε το παλιό τέμπλο του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου του Κάστρου. Παλιότερα πραγματοποιούνταν Θεία Λειτουργία στο Κάστρο, εκεί που ήταν προσεισμικά ο Ναός του πρώτου Προστάτη του νησιού, στα ερείπια του Ναού. Σήμερα επίσης γιορτάζει και ο Μητροπολιτικός Ναός λόγω του ότι ο Βαπτιστής ήταν ο πρώτος Πολιούχος του νησιού και τότε, έγινε συνένωση των δύο Ναών σύμφωνα με τον Διονύση Φλεμοτόμο και το πλήρες όνομα του Ναού είναι Άγιος Νικόλαος των Ξένων και Τίμιος Πρόδρομος.
Στην κεντρική φωτογραφία του άρθρου είναι η πλάκα που προέρχεται από τη Μονή Αγίου Ιωάννου Προδρόμου στο Κάστρο της Ζακύνθου. O Άγιος, που ανακηρύχθηκε Προστάτης Άγιος του νησιού το 1608, εικονίζεται φτερωτός ανάμεσα σε δύο χαμηλούς βράχους. Ευλογεί με το δεξί χέρι και με το αριστερό κρατά ειλητό, στο οποίο διαβάζουμε την επιγραφή: ΜΕΤΑΝΟΕΙΤΕ ΗΓΓΙΚΕ ΓΑΡ Η ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΩΝ ΟΥΡΑΝΩΝ. Τα τρία οικόσημα στο κάτω μέρος της πλάκας, που δεν διατηρούν τα διακριτικά τους, ανήκουν στους αφιερωτές. Το έργο χρονολογείται στον πρώιμο 17ο αιώνα και ανήκει ως εκ τούτου στη Βενετική περίοδο της Ζακύνθου (1484-1797) και βρίσκεται στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο Αθηνών .
(Φωτογραφία: Δημήτρης Μαρκεσίνης – ZANTE TIMES)
Η Θεία Λειτουργία στα ερείπια του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου στο Κάστρο την οποία τελούσε ο Αρχιμανδρίτης, Ιεροκήρυκας και Εφημέριος του Ιερού Ναού Αγίου Ευσταθίου Αργασίου π. Διονύσιος Λυκογιάννης.
Ο Άγιος Ιωάννης του Βούλτσου στο Καλλιπάδο.
Ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος του Κάστρου. – Πηγή: “Το Κάστρο της Ζακύνθου” της Ζωής Μυλωνά.
Ο Ιερός Ναός Αγίου Ιωάννου Προδρόμου στο Καλαμάκι όπου γιορτάζει σήμερα. Και η παραδοσιακή ριγανάδα όπου μοιράζεται στο εκκλησίασμα μετά το τέλος του Εσπερινού. Φωτογραφίες: π. Παναγιώτης Φωτεινόπουλος
Ο Άγιος Γιάννης ο Πρόδρομος στον Πλάνο. Φωτογραφία π. Ιωάννης Μπούτης
