Μία έρευνα στο βιβλίο του Ντίνου Κονόμου σχετικό με τις Εκκλησίες και τα Μοναστήρια στην Ζάκυνθο και σε έρευνα για τους Ναούς της Ευαγγελίστριας όπου υπήρχαν στο νησί μας, αναφέρονται οι εξής:
1) Η ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑ (Στην μέσα μεριά).
Εκκλησία του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, η οποία σωζόταν προσεισμικά στο κέντρο της πόλεως της Ζακύνθου. Στην ίδια θέση σήμερα βρίσκεται η ομώνυμη οδός, (απέναντι από το Δικαστικό μέγαρο). Η εκκλησία ήταν ήδη γνωστή το 1558 και ανήκε την ίδια χρονική εποχή στον ιερωμένο Πέτρο Αβούρη. Επρόκειτο για ένα πραγματικό μουσείο της Επτανησιακής Τέχνης. Στο τέμπλο και τους τοίχους του κυρίως ναού και του Ιερού υπήρχαν αναρτημένα τα σημαντικότερα έργα των κορυφαίων αντιπροσώπων της Επτανησιακής Τέχνης Νικολάου Κουτούζη και Νικολάου Καντούνη. Ο δε Νικόλαος Καντούνης είχε διατελέσει εφημέριος της εκκλησίας αυτής. Στο Ιερό επίσης υπήρχαν παλαιότερες εικόνες βυζαντινοκρητικής τεχνοτροπίας, καθώς και το Ευαγγέλιο με το χρυσόγλυπτο κάλυμμα του Ηπειρώτου Αθανασίου Τζιμούρη. Η εκκλησία αυτή καταστράφηκε από τη σεισμοπυρκαγιά του 1953.
2) ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑ (στην Μπόχαλη).
Εκκλησία στο προάστιο Μπόχαλη, χτισμένη τα τέλη του 15ου αιώνα, ιδιοκτησία της οικογένειας Μανδρικάρη.
Σύμφωνα με το Συμβολαιογράφο Στουρίων εκτίσθη το 1514 από κάποιον Ιερέα Μανδρικάρη και τις 17 Απριλίου 1681 παραχωρήθηκε από την οικογένειά του στη συντεχνία των αρτοποιών. Αργότερα συγχωνεύτηκε με την εκκλησία της Χρυσοπηγής, όταν μεταφέρθηκε αυτή από το Κάστρο στην Μπόχαλη. Στην Χρυσοπηγή έχει τοποθετηθεί η μεγάλη εικόνα του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου με την αργυρόγλυπτη επένδυση σε καθέδρα, έργο 16ου αιώνα.
3) ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑ (στο Πελούζο).
Εκκλησία και μοναστήρι στο νησάκι Πελούζο. Χτίστηκε στο τέλος του 17ου αιώνα, από το μοναχό Άγγελο Σαλβιάτη. Αργότερα περιήλθε στην ιδιοκτησία της οικογένειας Κομούτου.
4) ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑ (στο Κάτω Γερακαρίο).
Πότε ακριβώς χτίστηκε δεν είναι γνωστό. Ήδη σωζόταν το 1702. Η εκκλησία αυτή γνώρισε πολλές ανακαινίσεις. Αναφέρεται ότι το προσεισμικό καμπαναριό της χτίστηκε το 1838. Μετά από τους σεισμούς του 1953 χτίστηκε άλλη εκκλησία δίπλα στον δρόμο, αλλά κρίθηκε ακατάλληλη και χτίστηκε λίγο πιο κάτω και μια τρίτη μικρότερη. Στον παλιό Ναό διατηρούνται ρόδακες και διακοσμητικά στοιχεία στους εναπομείναντες τοίχους όπως και δείγματα μπλε χρωστικής. Χαρακτηριστικό του Ναού το ξυλόγλυπτο τέμπλο της με τη χρήση δύο διαφορετικών ρυθμών. Αναγεννησιακός στο επάνω μέρος και μπαρόκ στο κάτω. Στην εκκλησία αυτή είχαν συγκεντρωθεί παλιές εικόνες από ερειπωμένους ναούς της περιοχής.
.jpg)
5) ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑ (ή Αγία Ιερουσαλήμ – Αγιαρουσαλή).
Εκκλησία σωζόμενη στο χωριό Μπελούσι το 1560, σύμφωνα με τους Συμβολαιογράφους Γρέγο και Δ. Πυρρή. Το 1707 ήταν Μοναστήρι, που το επισκεύασε ο Ιερέας Αγαθάγγελος Σαλβιάτης. Στην εκκλησία αυτή, σύμφωνα με τον Λεωνίδα Ζώη, “εγένοντο ρουσάλια “, δηλαδή η μεσαιωνική γιορτή Ροζαλία, εξ ου και το δεύτερο όνομα του Ναού, Αγιαρουσαλή.
Κατά τον Αντώνιο Μπισκίνη η ονομασία προήλθε από το τάγμα των Ιεροσολυμιτών ιπποτών, στο οποίο ανήκε η Εκκλησία της Ευαγγελίστριας.
Άλλες ομώνυμες υπήρχαν στα χωριά Πηγαδάκια, (των Φλεβοτόμων), Κάτου Βολίμες, (των Σπίνων, χτισμένη το 1690), Γαλάρο Μεγάλο, (των Θεοδόση), Μπανάτο, (των Χρυσοπλεύρη), Καληπάδο, Λιθακιά, Μουζάκι, και στις Βαρρές. Ιδιωτική Εκκλησία της Ευαγγελίστριας υπάρχει και στον Πλάνο ιδιοκτησίας της οικογένειας Τσοχαντάρη.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ: ΝΤΙΝΟΣ ΚΟΝΟΜΟΣ: ΕΚΚΛΗΣΙΕΣ ΚΑΙ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ ΣΤΗ ΖΑΚΥΝΘΟ.
ΑΘΗΝΑ 1967. Στην Φωτογραφία είναι η Εικόνα της Ευαγγελίστριας, έργο του Δ. Πελεκάση όπου βρίσκεται στον Ιερό Ναό του Σωτήρος στο Λαγοπόδο.
Ότι απέμεινε από την Ευαγγελίστρα της οικογένειας Προβή ή αλλιώς των Βγενέων στο παλιό Γαλάρο.
