Το βράδυ της Παραμονής των Χριστουγέννων, μία εκλεκτή Ζακυνθινή συντροφιά έκοψε την κουλούρα του περιοδικού “ΠΕΡΙΠΛΟΥΣ” στο νέο βιβλιοπωλείο του νησιού “Ο Πήγασος”. Η συντροφιά, όπως μού τηλεφώνησαν από την Ζάκυνθο, έκοψε και για μένα το κομμάτι μου από την κουλούρα του “Περίπλου”, που θα λάβαινα στην Αγία Παρασκευή Αττικής. Το τηλεφώνημα εκείνο ανάστησε μέσα μου, μαζί με τα έθιμα των αλλοτινών γιορτών των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς στην Ζάκυνθο, τα βιβλιοπωλεία του νησιού πριν από πενήντα χρόνια. Και γι’ αυτά θα ήθελα να πω δυο λόγια στο σημερινό χρονικό μου, αφού πρώτα ευχαριστήσω την αγαπητή συντροφιά της Ζακύνθου για την ευγενική της θύμηση στο κόψιμο της κουλούρας του “Περίπλου”. Εύχομαι, λοιπόν, και τού χρόνου να ξανακοπεί η κουλούρα του περιοδικού στο καινούργιο βιβλιοπωλείο, που είθε να είναι καλορίζικο και αυτό στην πνευματική προκοπή του νησιού. Τέσσερα ήταν τα κυριότερα βιβλιοπωλεία της Ζακύνθου πριν από μισό αιώνα: Του Δημητρίου Σαμάρα και Σπύρου Πουλάκη, του Διονυσίου Μελίτα, του Νικολάου Μολέτη και του Αναστασίου Θωμαΐδη. Τα τέσσερα βιβλιοπωλεία ήταν επίσης και χαρτοπωλεία, και οι μαθητές των σχολείων δημοτικής και μέσης εκπαίδευσης προμηθεύοντα απ’ αυτά, μαζί με τα εγκεκριμένα κρατικά βιβλία, όλα τ’ άλλα πράγματα των σπουδών τους. Έτσι τα βιβλιοχαρτοπωλεία της Ζακύνθου, μέσα στην άχαρη και λησμονημένη ζωή της Ελληνικής επαρχίας εκείνου του καιρού, στάθηκαν αληθινές κυψέλες μόρφωσης για μικρούς και μεγάλους. Το βιβλιοχαρτοπωλείο Σαμάρα – Πουλάκη πρακτόρευε από πρωτύτερα και τον Αθηναϊκό τύπο, καθώς επίσης εβδομαδιαία φυλλάδια λεξικών εγκυκλοπαιδειών, ιστορικών ή λαϊκών και παιδικών αναγνωσμάτων κ.λ.π. και φημιζόταν σ’ ολόκληρο το νησί. Δεν υπάρχει πιστεύω κανένας εγγράμματος Ζακυνθινός της γενιάς μου, που να μην είχε συνδεθεί στενά με το βιβλιοχαρτοπωλείο αυτό. Οι άνθρωποι που το διεύθυναν, οι αείμνηστοι Δημήτριος Σαμάρας και Σπύρος Πουλάκης, ήταν ακούραστοι πάντα και αγαπημένοι απ’ όλους. Οι μορφωμένοι, αλλά και οι απλοί άνθρωποι του λαού της εποχής εκείνης στην Ζάκυνθο, είμαι βέβαιος ότι διατηρούν άσβηστη μέσα τους την ανάμνηση των δύο εκείνων βιβλιοπωλών. Αν πρόσθετα μάλιστα ότι από τα χέρια των Σαμάρα – Πουλάκη μορφώθηκαν αρκετοί ντόπιοι, είμαι βέβαιος ότι δεν θα αδικούσα κανέναν. Κι ακόμα θα έλεγα ότι τα λίγα γράμματα που έμαθα στην ζωή μου δεν τα χρωστάω τόσο στο απολυτήριο του Γυμνασίου, όσο στο βιβλιοχαρτοπωλείο των Σαμάρα – Πουλάκη. Στο σχολείο πήγαινα πάντα με βαριά καρδιά, όπως σε αγγαρεία, ενώ στο βιβλιοπωλείο του Σαμάρα έφτανα πάντα σαν πουλί, ανάλαφρος και ευτυχισμένος, για να ξεδιψάσω από την ολόδροση και καθάρια πηγή του. Το βιβλιοχαρτοπωλείο Σαμάρα – Πουλάκη στεγαζόταν στο τεράστιο ισόγειο του μεγάρου Τζαβαλά, που βρισκόταν στην αλλοτινή Πλατεία του Αγίου Μάρκου. Στις τρεις μεγάλες βιτρίνες του, αλλά και στην ατελείωτη εκείνη έκθεση των τραπεζιών, που συναντούσες αμέσως μόλις έμπαινες στο βιβλιοχαρτοπωλείο, υπήρχαν όλα τα σύγχρονα επιστημονικά, ιστορικά, ποιητικά, φιλολογικά, κοινωνιολογικά κ.λ.π. έργα που κυκλοφορούσαν στην Αθήνα, ή άλλους τόπους. Υπήρχε ακόμα και το ιδιαίτερο τμήμα του βιβλιοχαρτοπωλείου, αληθινά “άδυτο”, που δεν επέτρεπε ο Πουλάκης σε κανέναν επισκέπτη να το δρασκελίσει. Εκεί, ανάμεσα σε άπειρα βιβλία και χαρτιά κάθε λογής, υπήρχαν ολόκληρες σειρές από σπάνιες ή δυσεύρετες εκδόσεις, ιδιαίτερα τοπικές των χρόνων της Αγγλοκρατίας, (ύστερα από την παραχώρηση της ελευθεροτυπίας), και μεταγενέστερες από την ένωση της Επτανήσου με την Ελλάδα. Επίσης ξεχώριζες αμέτρητα επτανησιακά φυλλάδια και μονόφυλλα της χρονικής περιόδου του ενωτικού αγώνα. Ένας αληθινός θησαυρός που μού αποκαλύφθηκε αργότερα, χάρη στον στενό φιλικό δεσμό που είχε ο πατέρας μου με τον Πουλάκη. Φυσικά δεν παράλειψα ποτέ να μού αγοράζει πάντα ο πατέρας μου πολλά σπάνια βιβλία, φυλλάδια και μονόφυλλα από τις μοναδικές εκείνες σειρές που δυστυχώς, κάηκαν και αυτά, μαζί με την αλησμόνητη βιβλιοθήκη μου και το πολύτιμο ιστορικό αρχείο μου, από την σεισμοπυρκαγιά του 1953. Το βιβλιοχαρτοπωλείο των Σαμάρα – Πουλάκη δεν ήταν μόνο σπουδαίο πνευματικό κέντρο της εποχής του, αλλά και γνωστός επίσης τόπος για τις απαραίτητες στους Ζακυνθινούς “μάντσιες” ή “μπούφες”, με πρωταγωνιστή συνήθως τον αείμνηστο κουρέα – μαντσιαδόρο Νιόνιο Πατρίκιο. Θυμάμαι μια παραμονή Πρωτοχρονιάς, ύστερα απ’ τα κάλαντα μίας μουσικότατης συντροφιάς στο βιβλιοπωλείο, ν’ αφηγείται ο Πατρίκιος τα τοπικά γεγονότα της ημέρας, ενώ ο Πουλάκης μετρούσε τα πακέτα με τις εφημερίδες, που μόλις είχαν φτάσει από την Κυλλήνη με το ψαροκάϊκο “Η Τουρλουρού”. Έλεγε λοιπόν ανάμεσα στ’ άλλα ο Πατρίκιος: “Επήγα και τση λοταρίες. Επερίμενα κάμποση ώρα στην αράδα για να βγάλω το μπουλετί (δελτίο με τους αριθμούς που θα κληρωθούν). Ομπροστά μου ήτανε ο παπάς (τάδε) και η αρχόντισσα (τάδε). Βγάνει το μπουλετί ο παπάς και τού πέφτει ένα μάτσο φουρκαδέλες (φουρκέτες). Έρχεται η σειρά τση αρχόντισσας και τση πέφτει ένα φαμφουρένιο κατρουγυάλι (ουροδοχείο από πορσελάνη). Άμα τση το φέρανε είπε: Διπλώστε το με ένα χαρτί για να μη γένω ρεντίκουλο (γελοιοποιηθώ) στην Πλατεία Ρούγα… Ο Πουλάκης όμως που δεν γελούσε όπως οι άλλοι, γιατί βιαζότανε να τελειώσει το μέτρημα των εφημερίδων, διέκοψε τον Πατρίκιο με τη φράση: Άστα Νιόνιο γι’ αύριο τα ρέστα του κατρουγυαλιού γιατί τώρα έχουμε δουλειά… Το βιβλιοχαρτοπωλείο του Διονυσίου Μελίτα στο κέντρο της Πλατείας Ρούγας πρόσφερε και αυτό σημαντικές υπηρεσίες στην πνευματική και πολιτιστική ζωή του νησιού. Θυμάμαι σαν νάταν χθες το παρακάτω περιστατικό του καιρού εκείνου. Σ’ ένα πλειστηριασμό πολτοποίησης άχρηστου έντυπου υλικού της δημόσιας βιβλιοθήκης Ζακύνθου, ο Μελίτας αγόρασε για μεταπώληση έναν άμετρο σωρό από σκουληκοφαγωμένα βιβλία, φυλλάδια, περιοδικά, εφημερίδες και μονόφυλλα. Όταν το έμαθα πήγα στου Μελίτα και κλείστηκα σχεδόν έναν μήνα ολομόναχος σε μία αποθήκη που βρισκόταν άνω κάτω ο συντριμμένος εκείνος θησαυρός, πασκίζοντας να περισώσω ότι μπορούσε να διατηρηθεί ακόμα, έστω και βαριά τραυματισμένο ή κουρσεμένο από τον χρόνο. Έτσι μάζεψα πάρα πολλά και σημαντικά πράγματα που σχετίζονταν τα περισσότερα με την Επτάνησο. Γέμισα τρία τσουβάλια και τ’ αγόρασα όλα με την λίτρα. Η γνωριμία μου στα εφηβικά εκείνα χρόνια με τα κιτρινισμένα και μισοκαταστραμμένα έντυπα στάθηκε αποφασιστική. Από τότε αγάπησα, μαζί με τον ερευνητικό μόχθο, τα παλιά έντυπα και χειρόγραφα. Το έως τώρα ιστορικό και λογοτεχνικό έργο μου, που έχει σαν κορμό του πάνω από πενήντα βιβλία, ξεκίνησε από την αποθήκη του βιβλιοπωλείου Μελίτα. Τα βιβλιοχαρτοπωλεία των Νικολάου Μολέτη και Αναστασίου Θωμαΐδη, με αρκετή ζωντάνια και κίνηση και αυτά, ήταν επίσης και βιβλιοδετεία. Το πρώτο βρισκόταν απέναντι από το φαρμακείο του Ιθακήσιου (κοντά στο Γιοφύρι) και τ’ άλλο στην αλλοτινή Πλατεία του Αγίου Μάρκου. Από τα τόσα βιβλία που μού χρυσόδεσε ο Θωμαΐδης, έτυχε να διασωθεί ένα. Το βιβλίο αυτό είχα μεταφέρει προσεισμικά στην Αθήνα, μαζί με διάφορα παλιά χειρόγραφα που ετοίμαζα την έκδοσή τους. Έτσι γλίτωσαν όλα αυτά από την σεισμοπυρκαγιά του Αυγούστου του 1953. Το βιβλίο είναι το “Λεξικόν Φιλολογικόν και Ιστορικόν Ζακύνθου υπό Λεωνίδα Χ. Ζώη, εν Ζακύνθω, Τυπογραφείον “Ο Φώσκολος” Ν. Σ. Καψοκέφαλου 1898″. Το βιβλίο – σπανιότατο σήμερα – σχηματίστηκε από τετρασέλιδα ή οχτασέλιδα που κυκλοφορούσε ο Ζώης ένθετα (και με συνεχόμενη αρίθμηση) στο περιοδικό του “Αι Μούσαι”. Και τώρα ήθελα να κλείσω το χρονικό αυτό με την διαπίστωση ότι ένα καινούργιο βιβλιοπωλείο στην επαρχία (και μάλιστα σ’ έναν τόπο με την πλούσια πνευματική και καλλιτεχνική παράδοση της Ζακύνθου) είναι πάντα μια υπόσχεση αρτιότερης μόρφωσης ή πολιτιστικής άνθισης των κατοίκων της. Η αποστολή ενός βιβλιοπωλείου ξεπερνά τα στενά οικονομικά ή επαγγελματικά όρια και αγκαλιάζει ευρύτερους ελπιδοφόρους ορίζοντες. Ωστόσο θα πρέπει να παραδεχτεί κανείς ότι δεν έχουμε συνειδητοποιήσει όσο θάπρεπε τον τεράστιο ιστορικό – κοινωνικό ρόλο των αλλοτινών ελληνικών βιβλιοπωλείων και μάλιστα των επαρχιακών. Ιδού λοιπόν ένα θέμα εντελώς ανερεύνητο έως τώρα που χρειάζεται όμως πολλούς κόπους και ιδρώτες, αλλά και νιάτα… ΠΡΩΤΟΧΡΟΝΙΑ 1985. ΤΟ ΑΡΘΡΟ ΔΗΜΟΣΙΕΥΤΗΚΕ ΣΤΟ 4ο ΤΕΥΧΟΣ ΤΟΥ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΥ “ΠΕΡΙΠΛΟΥΣ” ΤΟΝ ΧΕΙΜΩΝΑ ΤΟΥ 1985 
Ζακυνθινά Βιβλιοπωλεία πριν από μισό αιώνα.. Του ΝΤΙΝΟΥ ΚΟΝΟΜΟΥ
