Ένας Κόμης από τη Ζάκυνθο, η αδελφή του που άφησε το όνομά της στην Αυστραλία και μια έπαυλη στην Γκορίτσια. Η μελέτη της Maddalena Malni Pascoletti φωτίζει μια οικογενειακή διαδρομή που ενώνει το Ιόνιο με τόπους μακρινούς.
Μια πινακίδα σε μια παλιά καγκελόπορτα: «Villa Diamantina». Για τον περαστικό, ένα όνομα κατοικίας. Για όποιον αναζητήσει την προέλευσή του, η αρχή μιας ιστορίας που οδηγεί από την Γκορίτσια στη Ζάκυνθο και από εκεί στην Αυστραλία και στο Λονδίνο.
Στους πρόποδες του λόφου του κάστρου της Γκορίτσια, στη σημερινή οδό Alviano, το όνομα μιας βίλας διατηρεί τη μνήμη της οικογένειας Ρώμα. Πίσω του βρίσκονται δύο αδέλφια γεννημένα στη Ζάκυνθο: ο Πιέτρο Ρώμας και η Διαμαντίνα Ρώμα, γνωστή διεθνώς ως Lady Bowen.
Την ιστορία ανασυνθέτει η MADDALENA MALNI PASCOLETTI στη μελέτη της «Villa Diamantina — Sulle tracce di un nome da Gorizia alle Isole Ionie, dall’Australia a Londra», αξιοποιώντας κτηματολογικά κατάστιχα, οικοδομικά σχέδια, οικογενειακές φωτογραφίες, παλιές καρτ ποστάλ και βιογραφικές πηγές.
Πριν από τη Διαμαντίνα, η Κλαούντια… Η έπαυλη δεν ονομαζόταν εξαρχής Διαμαντίνα.
Το καλοκαίρι του 1869, ο βαρόνος Paolo Suini υπέβαλε στον Δήμο της Γκορίτσια αίτημα να κατεδαφίσει το υπάρχον κτίσμα και να κατασκευάσει μια εξοχική κατοικία. Τα σχέδια, με ημερομηνία 10 Αυγούστου 1869, υπέγραφε ο Luigi Resen, ενώ τις οικοδομικές εργασίες ανέλαβε ο Francesco Rossi.
Η αρχιτεκτονική της θύμιζε μικρό κάστρο: επάλξεις, πυργίσκοι, τοξωτά ανοίγματα και μια επιβλητική κεντρική όψη. Μέσα σε κήπους, περιβόλια και αμπέλια, κάτω από το κάστρο της πόλης, αποτελούσε χαρακτηριστική έκφραση του ρομαντικού αρχιτεκτονικού ύφους της εποχής.
Ο ιδιοκτήτης της την ονόμασε «Villa Claudia», προς τιμήν της συζύγου του, κόμισσας Claudia Török de Szendrö. Το 1871, παρότι οι εργασίες δεν είχαν ολοκληρωθεί, είχε ήδη ζητηθεί και δοθεί άδεια κατοίκησης για το κατασκευασμένο τμήμα.
Η Zακυνθινή σύνδεση αποκτά συγκεκριμένη ημερομηνία την άνοιξη του 1892.
Στο κτηματολογικό βιβλίο της Γκορίτσια η ιδιοκτησία καταχωρίζεται στον «Roma Conte Pietro fu Candiano»: στον κόμη Πιέτρο Ρώμα, γιο του αποβιώσαντος Κανδιάνου. Η αναπαραγωγή του ίδιου του καταστίχου στη μελέτη αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα τεκμήρια αυτής της ιστορίας.
Ο Πιέτρο, γεννημένος στη Ζάκυνθο στις αρχές της δεκαετίας του 1830, ανήκε στην οικογένεια Ρώμα. Πατέρας του ήταν ο Γεώργιος–Κανδιάνος Ρώμας και μητέρα του η Orsola Balsamo. Αδελφή του ήταν η Διαμαντίνα, η μετέπειτα σύζυγος του Βρετανού διοικητικού αξιωματούχου George Ferguson Bowen.
Έπειτα από μια ζωή που περιλάμβανε γάμους και οικογενειακούς δεσμούς στη Ρουμανία, ο Πιέτρο εγκαταστάθηκε στην Γκορίτσια, πιθανότατα στις αρχές της δεκαετίας του 1880. Εκεί συνδέθηκε με τη νεότερή του Αμαλία Φίλακ, από γνωστή οικογένεια τυπογράφων και βιβλιοπωλών της πόλης.
Απέκτησαν τρία παιδιά: τον Λίβιο το 1886, τον Τεόντορο το 1894 και την Ελισάβετ το 1896, την οποία η οικογένεια αποκαλούσε Διαμαντίνα. Το 1895, η βίλα πέρασε στην κυριότητα της Αμαλίας.
Άραγε σε ποια Διαμαντίνα οφείλεται το όνομα; Εδώ βρίσκεται το κεντρικό ερώτημα της έρευνας.
Η συγγραφέας δηλώνει ότι δεν έχει εντοπιστεί έγγραφο που να προσδιορίζει με ακρίβεια πότε η «Villa Claudia» μετονομάστηκε σε «Villa Diamantina». Ούτε έχει διασωθεί κάποια ρητή δήλωση του Πιέτρο που να εξηγεί την επιλογή.
Η ερμηνεία που προτείνει συνδέει το όνομα τόσο της κατοικίας όσο και της μικρής κόρης του με την αδελφή του, Διαμαντίνα Ρώμα–Μπόουεν, και ενδεχομένως με τη νοσταλγία των κοινών παιδικών τους χρόνων στη Ζάκυνθο.
Σε επόμενο σημείο εξετάζει την πιθανότητα ο θάνατος της αδελφής του, το 1893, έναν χρόνο μετά την αγορά, να αποτέλεσε την αφορμή της μετονομασίας.
Πρόκειται για ερμηνεία της ερευνήτριας, όχι για αποδεδειγμένο γεγονός. Υπάρχει, ωστόσο, ένα ασφαλές χρονικό ορόσημο: καρτ ποστάλ που ταχυδρομήθηκε το 1911 αναγράφει ήδη «Castello e Villa Diamantina».
Το όνομα είχε πλέον περάσει στη δημόσια εικόνα της πόλης. Η Διαμαντίνα που ταξίδεψε στην άλλη άκρη του κόσμου…
Η γυναίκα με την οποία η μελέτη συνδέει την ονομασία της βίλας ακολούθησε μια εντυπωσιακή διαδρομή.
Η ΔΙΑΜΑΝΤΙΝΑ ΡΩΜΑ γεννήθηκε στη Ζάκυνθο στις αρχές της δεκαετίας του 1830. Στις 28 Απριλίου 1856 παντρεύτηκε στην Κέρκυρα τον George Ferguson Bowen, τότε γραμματέα της βρετανικής διοίκησης των Ιονίων Νήσων.
Το 1859, ο Bowen διορίστηκε πρώτος κυβερνήτης του Κουίνσλαντ. Η οικογένεια ταξίδεψε με το πλοίο HMS Cordelia και έφτασε στο Μπρίσμπεϊν στις 10 Δεκεμβρίου 1859.
Από τη Ζάκυνθο και την Κέρκυρα, η Διαμαντίνα βρέθηκε σε μια κοινωνία με διαφορετικές συνθήκες και μεγάλες ανάγκες. Η παρουσία της συνδέθηκε με την κοινωνική ζωή της αποικίας, αλλά κυρίως με την υποστήριξη ανθρώπων που χρειάζονταν φροντίδα.
Η μελέτη αναδεικνύει τη συμβολή της στην ίδρυση του Lady Bowen Lying-In Hospital το 1864, για τη φροντίδα γυναικών κατά τον τοκετό, καθώς και το ευρύτερο ενδιαφέρον της για τη φιλανθρωπία και την περίθαλψη.
Ακολούθησε τον σύζυγό της στη Νέα Ζηλανδία, στη Βικτώρια της Αυστραλίας, στον Μαυρίκιο και στο Χονγκ Κονγκ. Το 1886 εγκαταστάθηκαν στο Λονδίνο.
Το όνομά της διατηρήθηκε σε ιδρύματα, δρόμους και γεωγραφικές ονομασίες: στο Diamantina Orphanage, στο Diamantina Hospital for Chronic Diseases, στον ποταμό Diamantina, αλλά και σε άλλες τοποθεσίες που καταγράφει η συγγραφέας.
Ένα Ζακυνθινό όνομα, απέκτησε έτσι, παρουσία στον χάρτη της μακρινής Ωκεανίας. Οι επιστολές προς τη Ζάκυνθο που χάθηκαν…
Πίσω από τη δημόσια διαδρομή παραμένει ένα σημαντικό κενό: η προσωπική της φωνή.
Σύμφωνα με τη μελέτη, επιστολές της Διαμαντίνας προς συγγενείς στη Ζάκυνθο χάθηκαν μαζί με αρχειακό υλικό. Η υποσημείωση για το Αρχοντικό Ρώμα εξηγεί ότι, μετά τους σεισμούς του 1953, το αρχείο μεταφέρθηκε προσωρινά προκειμένου να γίνουν επισκευές. Ο χώρος της προσωρινής φύλαξης πλημμύρισε και τα έγγραφα καταστράφηκαν.
Η απώλεια αυτή στερεί από την έρευνα τη δυνατότητα να γνωρίσει καλύτερα τις σκέψεις της για τις χώρες όπου έζησε, την οικογένειά της και το νησί της.
Δεν γνωρίζουμε επίσης αν διατηρούσε αλληλογραφία με τον Πιέτρο κατά τα τελευταία χρόνια της ζωής της. Η συγγραφέας επισημαίνει ότι η Διαμαντίνα δεν επισκέφθηκε τη βίλα της Γκορίτσια και ίσως αγνοούσε την ύπαρξή της.
Η Διαμαντίνα πέθανε στο Λονδίνο στις 17 Νοεμβρίου 1893 και ενταφιάστηκε στο κοιμητήριο Kensal Green.
Ο Πιέτρο Ρώμας πέθανε στην Γκορίτσια στις 2 Απριλίου 1914. Η μελέτη παραπέμπει σε αγγελία θανάτου της εφημερίδας «Corriere Friulano», της 4ης Απριλίου 1914, η οποία περιγράφει την προγραμματισμένη αναχώρηση της σορού από την κατοικία της οδού Dante προς τον σιδηροδρομικό σταθμό και τη μεταφορά της για ταφή στη Ζάκυνθο.
Ύστερα από δεκαετίες μακριά από τη γενέτειρά του, ο Κόμης επέστρεφε στον τόπο της οικογένειάς του για την τελευταία του ανάπαυση.
Ο πόλεμος κατέστρεψε το κτίριο όμως το όνομα διατηρήθηκε… Λίγο αργότερα, ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος άλλαξε βίαια την ιστορία της Γκορίτσια.
Η Villa Diamantina χρησιμοποιήθηκε ως θέση και αποθήκη του Αυστριακού πυροβολικού και υπέστη εκτεταμένες καταστροφές από τους βομβαρδισμούς. Οι φωτογραφίες που παραθέτει η μελέτη, ανάμεσά τους μία του 1917, δείχνουν το κτίριο με κατεστραμμένες στέγες, ανοιχτά χάσματα και ερειπωμένους εσωτερικούς χώρους.
Τον Ιούλιο του 1926, την ιδιοκτησία αγόρασε ο κατασκευαστής Giuseppe Carlotto. Η κατοικία επανασχεδιάστηκε και ανοικοδομήθηκε σε διαφορετική μορφή.
Διατηρήθηκαν όμως οι αρχικοί πεσσοί προς τον δρόμο και η ονομασία «Villa Diamantina».
Η αρχιτεκτονική άλλαξε. Η πινακίδα εξακολούθησε να μεταφέρει την οικογενειακή μνήμη.
Μια ιστορία που ανήκει και στη Ζάκυνθο…
Η σχέση της Villa Diamantina με τη Ζάκυνθο στηρίζεται σε συγκεκριμένα πρόσωπα και τεκμήρια: στον Ζακυνθινό Πιέτρο Ρώμα που την απέκτησε, στην αδελφή του Διαμαντίνα και στην οικογενειακή τους διαδρομή.
Η ακριβής αφορμή της ονομασίας παραμένει ανοιχτή στην έρευνα. Όμως η μελέτη της Maddalena Malni Pascoletti αναδεικνύει κάτι ουσιαστικό: πώς μια τοπική ιστορία μπορεί να διασχίζει σύνορα και ηπείρους, αφήνοντας ίχνη σε κτίρια, αρχεία και χάρτες.
Για τη Ζάκυνθο, η βίλα της Γκορίτσια αποτελεί ένα ακόμη σημείο αναφοράς στη διαδρομή των ανθρώπων της εκτός νησιού.
Και όλα ξεκινούν από μια λέξη στην καγκελόπορτα: ΔΙΑΜΑΝΤΙΝΑ…
Πηγή: Maddalena Malni Pascoletti, Villa Diamantina. Sulle tracce di un nome da Gorizia alle Isole Ionie, dall’Australia a Londra, με βάση τις φωτογραφημένες σελίδες της έκδοσης. Τα αρχειακά τεκμήρια και οι ιστορικές εικόνες αναφέρονται όπως παρατίθενται στη μελέτη.
Σημείωση τεκμηρίωσης: Η συγγραφέας επισημαίνει ασυμφωνίες στις γενεαλογικές πηγές για τις ακριβείς χρονολογίες γέννησης του Πιέτρο και της Διαμαντίνας. Η σύνδεση της μετονομασίας της βίλας με τη μνήμη της Lady Bowen παρουσιάζεται ως ερμηνεία της έρευνάς της.
Στην κεντρική φωτογραφία του άρθρου είναι η Villa Diamantina πριν από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, πιθανότατα το 1913. Συλλογή οικογένειας Moratti – Spazzapan.
Η ΔΙΑΜΑΝΤΙΝΑ ΡΩΜΑ – BOWEN σε προσωπογραφία του 1867. The Queensland Women’s Historical Association, Brisbane.
H Villa Diamantina κατεστραμμένη το 1917. Φωτογραφία H. Hofman, συλλογή μελών “Associazione culturale Isonzo”.
