Σαν σήμερα, 1η Νοεμβρίου 1941: Ο κόσμος μέσα από το πρωτοσέλιδο μιας εφημερίδας του Ιονίου
Ένα φύλλο της «Εφημερίδος των Ιονίων» μάς γυρίζει 85 χρόνια πίσω, στην εποχή της Ιταλικής Κατοχής. Οι τίτλοι, οι ειδήσεις και το κεντρικό άρθρο του αποκαλύπτουν πώς επιχειρούσε η κατοχική προπαγάνδα να παρουσιάσει τον πόλεμο και το μέλλον των νησιών μας.
Πρώτη Νοεμβρίου 1941. Στην Κέρκυρα κυκλοφορεί η «Εφημερίς των Ιονίων», με τον υπότιτλο «Ημερησία Εφημερίς των Ιονίων Νήσων». Στην προμετωπίδα σημειώνεται: «Έτος 1ον — Αριθ. φύλ. 1».
Αυτό το πρωτοσέλιδο, που διασώζεται κορνιζαρισμένο και παρουσιάζουμε σήμερα, (από δικό μου αρχείο), ανοίγει ένα παράθυρο σε μια σκοτεινή εποχή της Επτανησιακής ιστορίας. Έχουν περάσει λίγοι μήνες από την κατάληψη της Ελλάδας και τα νησιά του Ιονίου βρίσκονται υπό Ιταλική κατοχή.
Το έντυπο εντάσσεται στον μηχανισμό προπαγάνδας της Ιταλικής διοίκησης. Η έκδοσή του σε Ελληνική και Ιταλική μορφή υπηρετούσε την επικοινωνιακή πολιτική των κατακτητών στα Επτάνησα. Το στοιχείο αυτό είναι απαραίτητο για να διαβάσουμε σωστά τις σελίδες του: οι ειδήσεις του αποτυπώνουν την εικόνα που επιθυμούσε να διαμορφώσει η κατοχική εξουσία.
«Ας αποβλέψωμεν εις το μέλλον».
Ο κεντρικός τίτλος στην αριστερή πλευρά της σελίδας μοιάζει, στην πρώτη ανάγνωση, με προτροπή αισιοδοξίας: «Ας αποβλέψωμεν εις το μέλλον».
Το περιεχόμενο, όμως, φανερώνει τι είδους μέλλον προτείνεται στους αναγνώστες. Το άρθρο προβάλλει τους δεσμούς των Ιονίων Νήσων με την Ιταλία, επιστρατεύει το Βενετικό παρελθόν και εξυμνεί τη στρατιωτική ισχύ του Άξονα. Παράλληλα, στρέφεται εναντίον των αντιπάλων του και καλεί τους κατοίκους των νησιών να προσανατολιστούν στη νέα κατάσταση.
Η ιστορία γίνεται εδώ πολιτικό επιχείρημα. Η μακραίωνη Βενετική παρουσία χρησιμοποιείται για να εμφανιστεί η σύγχρονη ιταλική κυριαρχία ως φυσική συνέχεια του παρελθόντος.
Μέσα από αυτή την ανάγνωση διακρίνεται η προσπάθεια να αποκτήσει η στρατιωτική κατοχή ιστορικό και συναισθηματικό έρεισμα στις τοπικές κοινωνίες.
Ο πόλεμος με τη γλώσσα των κατακτητών.
Στο κέντρο του πρωτοσέλιδου δεσπόζει η είδηση: «Τα Ιταλικά στρατεύματα ετέθησαν εις καταδίωξιν του εχθρού».
Η ανταπόκριση αφορά το Ανατολικό Μέτωπο και παρουσιάζει τις επιχειρήσεις με θριαμβευτικό ύφος. Ο αντίπαλος υποχωρεί, οι δυνάμεις του Άξονα προελαύνουν και οι στρατιωτικές ανακοινώσεις συνθέτουν μια εικόνα διαρκούς υπεροχής.
Στην ίδια σελίδα δημοσιεύεται «Απολογισμός των πρώτων 4 μηνών του πολέμου εις το Ανατολικόν Μέτωπον», με αριθμούς αιχμαλώτων και πολεμικού υλικού. Πρόκειται για ισχυρισμούς που μεταφέρει η εφημερίδα στο πλαίσιο της πολεμικής προπαγάνδας· δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν ως ανεξάρτητη καταγραφή των πραγματικών απωλειών.
Το ενδιαφέρον βρίσκεται και στη διατύπωση. Οι λέξεις επιλέγονται ώστε η νίκη του Άξονα να φαίνεται αναπόφευκτη και κάθε αντίσταση μάταιη.
Η Αμερική στο πρωτοσέλιδο/
Ξεχωριστή θέση έχει ο τίτλος «Το αμερικανικόν ναυτικόν συμμετέχει εις τον πόλεμον».
Βρισκόμαστε ακόμη πριν από την επίθεση στο Περλ Χάρμπορ και την επίσημη είσοδο των Ηνωμένων Πολιτειών στον πόλεμο, τον Δεκέμβριο του 1941. Ο τίτλος επομένως χρειάζεται προσοχή: το δημοσίευμα αναφέρεται στην αμερικανική ναυτική δράση στον Ατλαντικό και την παρουσιάζει ως ήδη ενεργή πολεμική συμμετοχή.
Δίπλα του, άλλο κείμενο στρέφεται εναντίον του προέδρου Ρούζβελτ, ενώ ψηλότερα προβάλλεται η επιστροφή του κόμη Τσιάνο στην Ιταλία. Το πρωτοσέλιδο συνδέει έτσι τις στρατιωτικές επιχειρήσεις με τη διπλωματία και την πολιτική αντιπαράθεση.
Ένα τεκμήριο που αφορά και την Ζάκυνθο.
Παρότι το φύλλο εκδίδεται στην Κέρκυρα, απευθύνεται, όπως δηλώνει ο υπότιτλός του, στα Ιόνια Νησιά. Γι’ αυτό και παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη Ζάκυνθο: μας βοηθά να κατανοήσουμε τον τρόπο με τον οποίο η κατοχική εξουσία μιλούσε για τον κοινό Επτανησιακό χώρο.
Δεν γνωρίζουμε από αυτό το πρωτοσέλιδο ποιος το αγόρασε, ποιος το διάβασε ή τι σκέφτηκε ξεφυλλίζοντάς το. Μπορούμε, όμως, να δούμε τι επιχειρούσαν να του πουν.
Ογδόντα πέντε χρόνια αργότερα, το κιτρινισμένο χαρτί διατηρεί κάτι περισσότερο από παλιές ειδήσεις. Διατηρεί τη γλώσσα μιας εξουσίας που προσπαθούσε να επιβληθεί και μέσα από τις λέξεις.
Και μας θυμίζει ότι, όταν διαβάζουμε μια παλιά εφημερίδα, χρειάζεται να αναζητούμε μαζί με τα γεγονότα και τη φωνή εκείνου που τα αφηγείται.
Πρωτογενής πηγή: «Εφημερίς των Ιονίων», Κέρκυρα, 1 Νοεμβρίου 1941, έτος Α΄, αριθμός φύλλου 1. Το παρόν κείμενο βασίζεται στο εικονιζόμενο πρωτοσέλιδο.
