157 χρόνια από τον θάνατό του — Ένα δημοσίευμα της Κέρκυρας, η Αγγλική αναδημοσίευσή του και τα λόγια μιας τελευταίας επιστολής φωτίζουν τον άνθρωπο πίσω από τις «Ωδές».
Στις 3 Νοεμβρίου 1869, ο Ανδρέας Κάλβος πέθανε στο Λάουθ της Αγγλίας, μακριά από τη Ζάκυνθο που είχε υμνήσει. Η σημερινή επέτειος, 157 χρόνια αργότερα, μας οδηγεί σε ένα τεκμήριο γραμμένο λίγο μετά τον θάνατό του: μια νεκρολογία στην Κερκυραϊκή εφημερίδα «Ενότης».
Το δημοσίευμα μάς επιτρέπει να πλησιάσουμε τον Κάλβο μέσα από τον τρόπο με τον οποίο τον αποχαιρέτησαν οι σύγχρονοί του. Και, χάρη σε ένα επιστολικό απόσπασμα που διασώζει, να ακούσουμε κάτι από τις δικές του ανησυχίες στο τέλος της ζωής του.
Από την Κέρκυρα στον αγγλικό Τύπο.
Η νεκρολογία δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Ενότης» στις 27 Νοεμβρίου 1869. Ήταν άτιτλη και ανυπόγραφη. Ο ιστορικός Δημήτρης Αρβανιτάκης, στην εισαγωγή της έκδοσης της αλληλογραφίας του Κάλβου από το Μουσείο Μπενάκη, θεωρεί πιθανό συντάκτη της τον Πέτρο Βράιλα Αρμένη, φίλο του ποιητή και τότε πρεσβευτή της Ελλάδας στο Λονδίνο, ο οποίος είχε παραστεί στην κηδεία του.
Λίγους μήνες αργότερα, στις 4 Φεβρουαρίου 1870, η νεκρολογία εμφανίστηκε μεταφρασμένη στην Αγγλική εφημερίδα «The Lincolnshire Chronicle», στη σελίδα 8. Ένας αποχαιρετισμός που ξεκίνησε από την Κέρκυρα επέστρεφε έτσι στον τόπο όπου ο Κάλβος είχε ζήσει τα τελευταία του χρόνια.
Τη νεκρολογία και την αγγλική αναδημοσίευσή της μελέτησε ο Σπύρος Ν. Παππάς στο περιοδικό «Παλίμψηστον», το 2012. Η εργασία του αποτελεί συγκεκριμένο σταθμό της έρευνας για την υποδοχή του θανάτου του ποιητή.
Πώς τον θυμούνταν οι σύγχρονοί του.
Σύμφωνα με την παρουσίαση του Αρβανιτάκη, η νεκρολογία τόνιζε τον πατριωτισμό, την πολιτική εντιμότητα και τη λογιοσύνη του Κάλβου. Η αναφορά στην ποίησή του ήταν συγκριτικά περιορισμένη. Ο συντάκτης σημείωνε:
«Αλλ’ ο Κάλβος, εγκαταλείψας τας μούσας επεδόθη μετ’ ου πολύ αποκλειστικώς σχεδόν εις την φιλοσοφίαν».
Η παρατήρηση έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Για τον σημερινό αναγνώστη, το όνομα του Κάλβου συνδέεται πρωτίστως με τις «Ωδές». Ο αποχαιρετισμός του 1869, όμως, αναδείκνυε και τη μακρά διαδρομή του ως λογίου.
Αυτή η διαφορετική έμφαση μας βοηθά να δούμε πέρα από τη γνώριμη εικόνα του ποιητή. Να θυμηθούμε ότι ο άνθρωπος που σήμερα τιμάται για τους στίχους του είχε ζήσει επί δεκαετίες ανάμεσα σε μαθήματα, μελέτες, μεταφράσεις και τις ανάγκες της καθημερινότητας.
Η πατρίδα στην τελευταία επιστολή.
Μια ιδιαίτερα ανθρώπινη μαρτυρία αναδεικνύεται στη μελέτη του Λεύκιου Ζαφειρίου για τον Κάλβο και τη δεύτερη σύζυγό του, Charlotte Augusta Wadams.
Ο ερευνητής επισημαίνει ότι η Ελληνική νεκρολογία περιλαμβάνει απόσπασμα της τελευταίας επιστολής του Κάλβου προς τον Βράιλα Αρμένη. Εκεί ο ποιητής εκφράζει την επιθυμία να τον συναντήσει, ελπίζοντας ότι η συνομιλία τους θα τον ανακουφίσει από την αγωνία για την πορεία της Ελλάδας. Μιλά για:
«την θλίβουσάν με ανησυχίαν την αποβλέπουσαν το μέλλον της πάνυ βραδέως προοδευούσης πατρίδος μας».
Η φράση φέρνει κοντά μας έναν ηλικιωμένο άνθρωπο που εξακολουθεί να παρακολουθεί με έγνοια όσα συμβαίνουν στην πατρίδα του. Η απόσταση δεν είχε καταργήσει το ενδιαφέρον του. Και η ποίηση, όσο κεντρική κι αν είναι για εμάς, δεν εξαντλεί τη σχέση του με την Ελλάδα.
Δεν γνωρίζουμε από αυτό το απόσπασμα ολόκληρη τη συζήτηση που θα ήθελε να κάνει με τον φίλο του. Τα σωζόμενα λόγια αρκούν, ωστόσο, για να διατηρήσουν τον τόνο της: προσωπικό, ανήσυχο, στραμμένο στο μέλλον.
Μια Ζακυνθινή επέτειος με ανοιχτά βιβλία.
Για τη Ζάκυνθο, η μνήμη του Κάλβου έχει τον οικείο ήχο του «Φιλόπατρι». Στην πρώτη «Λύρα», που εκδόθηκε στη Γενεύη το 1824, ο γενέθλιος τόπος γίνεται ποίηση και η νοσταλγία αποκτά τη φωνή που αναγνωρίζουμε μέχρι σήμερα.
Δίπλα σε εκείνο το βιβλίο, η νεκρολογία του 1869 και το επιστολικό απόσπασμα προσθέτουν μια άλλη όψη του ίδιου ανθρώπου: τον Κάλβο που αγωνιά, που αναζητά τη συνομιλία ενός φίλου, που περιμένει περισσότερα από την πατρίδα του.
Σήμερα, ημέρα μνήμης του χαμού του, μακριά από την πατρίδα του, αξίζει να τον θυμηθούμε και έτσι. Με τους στίχους του ανοιχτούς μπροστά μας και με την προσοχή στραμμένη στα τεκμήρια που διασώζουν τις σκέψεις του. Γιατί μέσα από αυτά, ο ποιητής αποκτά ξανά ανθρώπινη φωνή.
“Ας μην μού δώσει η μοίρα μου, εις ξένην γην τον τάφο, είναι γλυκής ο θάνατος μόνον όταν κοιμόμεθα εις την πατρίδα’…
Πηγές και τεκμηρίωση
- Δημήτρης Αρβανιτάκης, εισαγωγή–επιμέλεια–σχολιασμός, Ανδρέας Κάλβος: Αλληλογραφία, Μουσείο Μπενάκη, 2014. Ψηφιακό δείγμα της έκδοσης.
- Λεύκιος Ζαφειρίου, «Charlotte Augusta Kalvo [Wadams] και Ανδρέας Κάλβος. Από την Κέρκυρα στο Λονδίνο και στο Λάουθ: νέα στοιχεία». Μελέτη σε PDF.
- Σπύρος Ν. Παππάς, «Η λανθάνουσα νεκρολογία του Πέτρου-Βράιλα Αρμένη για τον Ανδρέα Κάλβο από την εφημερίδα Ενότης (1869), και η αθησαύριστη αγγλική αναδημοσίευσή της (1870). Συμβολή στην καλβική βιβλιογραφία», Παλίμψηστον, τχ. 28, άνοιξη 2012, σ. 153–163. Η παραπομπή τεκμηριώνεται στη μελέτη του Ζαφειρίου.
- Ανδρέας Κάλβος, Η Λύρα, Γενεύη, 1824. Ψηφιοποιημένο αντίτυπο Βοδλειανής Βιβλιοθήκης.
Σημείωση τεκμηρίωσης: Οι πληροφορίες και τα αποσπάσματα της νεκρολογίας παρουσιάζονται μέσω των παραπάνω μελετών. Δεν έγινε απευθείας ανάγνωση των πρωτότυπων φύλλων της «Ενότητος» και της «The Lincolnshire Chronicle». Η απόδοση της ανυπόγραφης νεκρολογίας στον Βράιλα Αρμένη διατηρείται ως πιθανή, σύμφωνα με την έκδοση του Αρβανιτάκη.
«Η “Λύρα” του Ανδρέα Κάλβου, Γενεύη 1824. Πηγή: Βιβλιοθήκη της Βουλής.»
«Το μνημείο του Ανδρέα Κάλβου στο κοιμητήριο της Αγίας Μαργαρίτας, στο Κέντινγκτον της Αγγλίας, όπου είχε ταφεί το 1869. Φωτογραφία: Richard Croft / Geograph, 18 Ιουνίου 2015 — CC BY-SA 2.0.»
Για την φωτογραφία του άρθρου αναφέρονται τα εξής στοιχεία στο REZANTE: Ο τότε Νομάρχης Ανδρέας Ιωάννου, διαμόρφωσε στη θέση που προσεισμικά ήταν ο Άγιος Νικόλαος των Γερόντων, την Πλατεία Κάλβου. Μετέφερε τότε, από το κεντρικό επίσης νεκροταφείο μια μαρμάρινη αναθηματική στήλη, έργο του Ιακώβου Μαλακατέ (1808 – 1903), στην οποία και χαράχτηκαν τα εξής: “Η Ζάκυνθος στεφανώνει τον Ανδρέαν Κάλβον το Μέγα τέκνον της”. Στη πίσω πλευρά της στήλης, έχουν γραφεί οι στίχοι από το ποίημα “Ο Φιλόπατρις” του Κάλβου: “Ω Φιλτάτη πατρίς, ω θαυμασία νήσος, Ζάκυνθε. Συ μου έδωκας την πνοήν, και του Απόλλωνος τα χρυσά δώρα!”.
