Το 1499, με την πτώση της Ναυπάκτου στα χέρια των Τούρκων, ο Γιάννης Λαμπέτης, καπετάνιος Στρατιωτών (stradioti), κατέφυγε στη Ζάκυνθο με τους άντρες του και τις οικογένειες τους. Στο ρημαγμένο από τους πολέμους νησί τους δόθηκε σαν μέρος εγκατάστασης μια πλαγιά στις υπώρειες του Σκοπού, στην περιοχή που σήμερα είναι γνωστή σαν Νερατζούλες.
Οι νεοφερμένοι ήταν πολλοί, κάτι λιγότεροι από 500 άτομα. Ο τόπος ήταν καλός, δεν φαινόταν εύκολα από τη θάλασσα παρά το σχετικά μεγάλο υψόμετρο, και είχαν χωράφια με σιτάρι και κριθάρι αρκετά σε σύγκριση με τα άλλα χωριά της Ζακύνθου. Παρόλα αυτά το χωριό μίκρυνε και εξακολουθούσε να μικραίνει, ώσπου ενάμιση αιώνα αργότερα εξαφανίστηκε εντελώς, δίνοντας χώρο στη δημιουργία ενός από τα μεγαλύτερα μυστήρια του τόπου.
Με τα χρόνια ξεπήδησαν διάφορες θεωρίες, πως το χωριό αφανίστηκε από επιδημία που άρπαξαν από ναυαγισμένο καράβι ή από επίθεση πειρατών ή ακόμη και από αλληλοσκοτωμό. Τέτοια συμβάντα δεν ήταν άγνωστα στη Ζάκυνθο εκείνου του καιρού αλλά στοιχεία που να υποστηρίζουν τη μία ή την άλλη θεωρία δεν υπάρχουν στην πραγματικότητα.
Του Λαμπέτη δεν ήταν το μοναδικό χωριό που εξαφανίστηκε στη Ζάκυθο. Χαρακτηριστικό παράδειγα είναι η Άμπελος, κοντά στο Κερί, ένα σχετικά μικρό χωριό, με πληθυσμό περίπου το ένα τρίτο του Κεριού στις αρχές του 16ου αιώνα. Όμως για την Άμπελο γνωρίζουμε πως ήταν λιγότερο από δύο χιλιόμετρα από τη Λίμνη του Κεριού και πως οι κάτοικοι, που όλο και λιγοστεύανε, υπέφεραν από πυρετούς που μεταδίδονταν, όπως ξέρουμε σήμερα, από τα κουνούπια της Λίμνης. Μιλάμε για ελονοσία, μια ασθένεια που μεταδίδεται από κουνούπια του γένους ανωφελής. Τα έντομα αυτά πολλαπλασιάζονται σε νερό και έχουν ακτίνα δράσης ενάμιση με δύο χιλιόμετρα από τον τόπο που γεννήθηκαν. Τα θηλυκά, που είναι αυτά που τσιμπάνε, μετακινούνται ακόμα πιο μακριά προκειμένου να βρουν θήραμα. Η Άμπελος ήταν μέσα στα όρια αυτά.
Στα 1836, οι Βρετανοί, που έκαναν τότε κουμάντο στα Επτάνησα, κατάλαβαν με τις περιορισμένες γνώσεις της εποχής ότι το πρόβλημα ήταν η τοποθεσία. Έτσι έκαναν ότι καλύτερο μπορούσαν, δηλαδή εκκένωσαν την Άμπελο που είχε πια απομείνει με λιγότερους από 20 κατοίκους. Από τότε υπάρχει μόνο το τοπωνύμιο.
Από το χάρτη του Γεράσιμου Πιτζαμάνου του 1808
Αυτά που έγιναν στην Άμπελο δεν μπορούν παρά να μας οδηγήσουν στην υποψία ότι κάτι παρόμοιο μπορεί να έγινε στου Λαμπέτη. Εξάλλου, κοντά στου Λαμπέτη βρισκόταν ένα άλλο έλος, πολύ μεγαλύτερο και σημαντικότερο από τη Λίμνη του Κεριού, ο Κάμπος του Νερούλη, πιο γνωστός σαν Λίμνη του Μακρή, στην περιοχή όπου σήμερα βρίσκεται το αεροδρόμιο. Και λέω στο αεροδρόμιο, παρόλο που σε κάποιους χάρτες δίνει την εντύπωση ότι ήταν πιο πέρα, αφενός επειδή γνωρίζουμε ότι βρισκόταν στο Λούρο και αφετέρου επειδή εκεί βρίσκεται το χαμηλότερο υψόμετρο της περιοχής, ακόμη χαμηλότερο και από την επιφάνεια της θάλασσας σε κάποια σημεία.
Από τον πολύ πιο ακριβή και σύγχρονο χάρτη του Αντώνιου Μπισκίνη που πρωτοεκδόθηκε στο τέλος του 19ου αιώνα
Η απόσταση του έλους από του Λαμπέτη ήταν ελαφρά μεγαλύτερη από την απόσταση της Λίμνης του Κεριού από την Άμπελο αλλά σίγουρα σε σημείο όπου οι κάτοικοι θα υπέφεραν από τα κουνούπια. Τόσο που μπορεί πράγματι να οδήγησε στην εξαφάνιση του χωριού σε διάστημα συντομότερο από ότι της Αμπέλου.
Αξίζει ακόμη να αναφέρουμε ότι οι κάτοικοι του Λαμπέτη δεν είχαν προλάβει να αναπτύξουν κανενός είδους άμυνα απέναντι στην ελονοσία όπως οι ντόπιοι. Εννοώ το στίγμα της μεσογειακής αναιμίας, το οποίο όταν δεν σκοτώνει κάποιον τον κάνει ανθεκτικό στην ελονοσία. Στην Ελλάδα φορείς του στίγματος είναι σχεδόν ένας στους δέκα. Σε ορισμένες περιοχές όπως τα Επτάνησα και η Ηλεία οι φορείς ξεπερνούν το 15% αν και δεν έχω βρει συγκεκριμένα στοιχεία για τη Ζάκυνθο.
Ο Λαμπέτης και οι άνθρωποι του ήταν, στην πλειοψηφία τους τουλάχιστον, Αρβανίτες. Δηλαδή νομάδες βοσκοί. Περνούσανε τους χειμώνες στα πεδινά και μόλις άνοιγε ο καιρός παίρνανε τα βουνά. Δεν ισχυρίζομαι ότι δεν υπάρχουν κουνούπια στα ορεινά. Όμως δεν υπάρχουν στις συγκεντρώσεις που υπήρχαν στο Λαγανά. Έτσι, φορείς της μεσογειακής αναιμίας μάλλον σπάνιζαν ανάμεσα τους.
Κοιτάζοντας παλιούς χάρτες βλέπουμε ότι του Λαμπέτη βρισκόταν σε μια περιοχή του νησιού όπου δεν υπήρχε κανένα άλλο χωριό εκείνη την εποχή. Δηλαδή, από τον Πισινόντα μέχρι τη Χώρα και νοτιότερα δεν υπήρχε σχεδόν τίποτα. Μόνο το μοναστήρι της Σκοπιώτισσας στην κορυφή του Σκοπού και το Λαζαρέτο πολύ κοντά στις νότιες παρυφές της Χώρας. Αυτό δεν μπορεί να μην σημαίνει κάτι, αν σκεφτούμε ότι σήμερα υπάρχει το Ρόιδο, το Καλαμάκι, το Αργάσι και ο Βασιλικός σε αυτή την περιοχή, ενώ το μόνο χωριό που φτιάχτηκε εκεί έσβησε χωρίς ίχνος.
Η ελονοσία θα μπορούσε να εξηγήσει την ανυπαρξία οικισμών στην περιοχή του Ρόιδου και του Καλαμακιού, που βρίσκονται πολύ κοντά στην περιοχή του έλους, αλλά όχι του Βασιλικού, που βρίσκεται πάνω από οχτώ χιλιόμετρα μακριά. Επίσης η μη ύπαρξη χωριών δεν σημαίνει ότι η περιοχή ήταν ακατοίκητη. Κάτοικοι υπήρχαν, οι οποίοι μάλλον ζούσαν σε σχετικά απομονωμένες αγροικίες. Χάρη στην Τοπογραφία του Σουμάκη ξέρουμε ότι την εποχή της Ελληνικής Επανάστασης ζούσαν στο Λούρο 61 νοματαίοι, στο Καλαμάκι 64, στο Ρόιδο 165, στον Καλιτέρο 79, στου Βλόντου 42, στις Νερατζούλες 110, στο Αργάσι 150, στο Ξεροκάστελο 132 και στο Βασιλικό 127.
Έτσι, παρόλο που το θέμα με απασχολούσε από το 2011, δεν μπορούσα να δώσω πειστική εξήγηση. Μέχρι που τα τελευταία χρόνια την εξήγηση την έδωσε η επιστήμη. Το Σαχέλ είναι μια ημιερημική ζώνη της Αφρικής που ξεκινάει από τον Ατλαντικό και φτάνει μέχρι την Ερυθρά Θάλασσα. Στα βόρεια του απλώνεται η Σαχάρα και στα νότια οι πιο εύφορες και υγρές περιοχές της ηπείρου όπως απεικονίζεται στον χάρτη.
Με λιγοστά δέντρα – κυρίως ακακίες – και δυσεύρετο νερό, δεν θα περίμενε κανείς να υπάρχει εκεί ελονοσία. Και όμως υπάρχει! Το φαινόμενο εξηγήθηκε και αποδείχτηκε πειραματικά πριν λίγα χρόνια. Μεγάλοι αριθμοί κυρίως θηλυκών κουνουπιών μεταφέρονται εκεί από νότιους ανέμους που φυσούν το καλοκαίρι, την εποχή των βροχών, σπέρνοντας την ελονοσία.
Windborne long-distance migration of malaria mosquitoes in the Sahel https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11095661/
Στη δυτική Ελλάδα το καλοκαίρι φυσάει συνήθως από βορειοδυτικά, ένας άνεμος που λέγεται μαΐστρος, ο οποίος φυσάει από το αεροδρόμιο προς το Βασιλικό! Και προς τα εκεί έσπρωχνε τα κουνούπια. Αν υπήρχε χωριό, έστω και ένα μόνο μολυσμένο κουνούπι μπορούσε να ξεκινήσει μια αλυσιδωτή έκρηξη μολύνσεων. Ενώ σε ένα μόνο σπιτικό, μακριά από τα άλλα, οι μολύνσεις θα περιορίζονταν σε μερικά μόνο μέλη της οικογένειας. Αυτός πιστεύω ήταν ο λόγος που εξηγεί τη μη ύπαρξη χωριών στα αραιοκατοικημένα νοτιοανατολικά της Ζακύνθου.
ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΑΡΘΡΟΥ: Από την Τοπογραφία του Σουμάκη, 1821
