Μία έρευνα στο βιβλίο του Ερευνητή – Συγγραφέως και Ιστοριοδίφη ΝΤΙΝΟΥ ΚΟΝΟΜΟΥ, για τους Ναούς του εορτάζοντος σήμερα, 8η Μαΐου Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου, μάς λέει σχετικά με τους Ναούς τα εξής:
1) Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος στα Ξεροβούνια ή των Μαντιναίων. Εκκλησία στο χωριό Γαϊτάνι μνημονευόμενη ως Μοναστήρι από τις αρχές του 16ου αιώνα. Την εκκλησία παρεχώρησε το 1670 ο Πέτρος Νερούλης στον Κρητικό πρόσφυγα ιερωμένο Αντώνιο Αρμάκη, ο οποίος “αφιερώνει εις την αυτήν εκκλησίαν την Εικόνα του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου και το Άγιον Λείψανον λεγόμενος Μακάριος Ιωσήφ Σομάκος όπου το ήφερε από την Κρήτη και άλλα εικονίσματα διάφορα όπου ερεκουπεράρησε από την αυτήν εκκλησίαν της Κρήτης’. (Σημειώνεται ότι το Λείψανο του Οσίου Ιωσήφ του Σομάκου από την Κρήτη, τοποθετήθηκε αργότερα στην εκκλησία του Παντοκράτορα Γαϊτανίου).
2) Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος στον Αρίγκο. Ναός εις το Κάστρο της Ζακύνθου του 1507. Όταν οι Άγγλοι κατέλαβαν το φρούριο (1809), και ετάχθη στρατός εν τοις Ναοίς, η Εικών μεταφέρθη στον Ναό της Αγίας Παρασκευής στην Μπόχαλη.
3) Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος του Βιδάλε. Εκκλησία στο προάστιο Ακρωτήρι, στην θέση Φρίδο, που χτίστηκε από τον Διονύσιο Βιδάλε, σωζόμενη το 1557 και αφιερωμένη την ίδια εκείνη χρονιά από την Μαρούλα χήρα του πρωτοπαπά Γλαρεντζιάνου στο Μοναστήρι της Αναφωνήτριας, Κοντά σε αυτήν την εκκλησία βρέθηκαν διάφορα αρχαία αγγεία, τάφοι, παλιά κοσμήματα κ.λ.π.
4) Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος μέσα στο Κάστρο. Εκκλησία μέσα στο Κάστρο “εις τες τρεις πόρτες”, η οποία ήταν κατεστραμμένη εντελώς στα τέλη του 19ου αιώνα. Η εκκλησία ανήκε στην οικογένεια Μακρή η οποία την παρεχώρησε στα τέλη Δεκεμβρίου του 1663 στον Γεώργιο Μακρινικόλα για να την κάμει συναδελφική. Ο Ναός, ετοιμόρροπος από την παλαιότητα όπως αναφέρει ο Λεωνίδας Ζώης, ξαναχτίστηκε από τα θεμέλια με την συνδρομή όλης της αδελφότητας. Η εκκλησία κατελήφθη το 1841 από τους Άγγλους και έγινε αποθήκη. Όλες οι εικόνες και τα εκκλησιαστικά σκεύη της μεταφέρθηκαν στον Ιερό Ναό Αγίου Νικολάου των Ξένων (Μητρόπολη).
5) Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος και Ευαγγελιστής της Πάτμου. Εκκλησία σωζόμενη άλλοτε κοντά στην Πλατεία Σολωμού, Μετόχι της ομώνυμης Μονής της Πάτμου. Η εκκλησία χτίστηκε από τον Καλύμνιο Ιερομόναχο Γαβριήλ Χρυσοβουλάτο του Σάββα στα μέσα του 17ου αιώνα ύστερα από διαταγή του Γενικού Προβλεπτή της θάλασσας Αλοϊσίου Μοτζενίγου. Το ξυλόγλυπτο και χρυσωμένο τέμπλο της ήταν έργο του Κρητικού ξυλογλύπτη Τζουάνε Μοσκέτη (1652). Η εκκλησία περιήλθε αργότερα στην οικογένεια Πολίτη. Το 1893 έπεσε και αμέσως ξαναχτίστηκε αλλά το 1953 κάηκε ολοσχερώς.
6) Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος στο Μπουγιάτο. Ο Ναός είχε κτιστεί δίπτερος, η άλλη του πτέρυγα αποτελούσε άλλον Ναό της Αγίας Παρασκευής. Η εκκλησία καταστράφηκε από τους πειρατές και αργότερα, όταν επιδιορθώθηκε, άλλαξε μορφή όταν έλειψαν οι δύο πτέρυγές του, η εκκλησία της Αγίας Παρασκευής εξαφανίστηκε. Μέσα στην εκκλησία του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου, όπως αναφέρει ο Αντώνιος Μπισκίνης, υπήρχαν κομμάτια τεσσάρων μαρμάρινων στηλών και άλλα διάφορα θραύσματα μαρμάρινων γλυπτών πλακών. Όλα αυτά μαρτυρούσαν ότι στην θέση εκείνη υπήρχε ο Ναός της Οπιταΐδος Αρτέμιδος ο οποίος μετά από τη κατάργηση της ειδωλολατρείας μετετράπει σε Χριστιανικό.
7) Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος στα Πηγαδάκια. Εκκλησία στα Πηγαδάκια, σωζόμενη πριν από τους σεισμούς του 1953.
8) Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος στα Χαρτάτα. Ο Ναός υπήρχε πριν από τους σεισμούς του 1953. Παλιά ήταν Μονή, στην τοποθεσία Κατούνα, χωρίου Καταστάρι, από το έτος 1666 κατείχε ο Μοναχός Παρθένιος Γρηγορόπουλος. Το 1828 ήταν εκκλησία και ανήκε εις την οικογένεια Καρρέρ.
9) Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος στην Λιθακιά. Σώζεται πριν από την σεισμοπυρκαγιά του 1953.
10) Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος στην Λούχα.
Τέλος, σύμφωνα με το “Εκκλησίες και Μοναστήρια στη Ζάκυνθο” του Ντίνου Κονόμου, άλλες εκκλησίες του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου, στα χωριά: Μεγάλο Γαλάρο, Σαρακινάδο (του Αβούρη, 1593 και 1843), Πισινώντας (Σαρακίνα, Αρχοντικό Λούντζη), Γερακαρίο Μεσινό (του Βορίση, 1843), Γερακαρίο Κάτου (1843), Άγιος Λέων (1843), Εξωχώρα.
Στην χαρακτηριστική φωτογραφία του άρθρου είναι ο Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος, έργο του Νικολάου Καντούνη. Το έργο βρίσκεται στο Μουσείο Ζακύνθου.
Η καθέδρα του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου στην Λιθακιά.
Ο Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος στην Λούχα.
Ο Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος στην Λιθακιά.
Τα ερείπια του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου στο Μπουγιάτο.
