Η ιστορία των Ναών των Αρχαγγέλων Μιχαήλ και Γαβριήλ στη Ζάκυνθο παρακολουθείται μέσα από διαφορετικές κατηγορίες τεκμηρίων: γραπτές αναφορές, επιγραφές, σωζόμενα κτίσματα, εκκλησιαστικά κειμήλια και τοπικές μαρτυρίες. Οι περιπτώσεις των Ορθονιών, του Κατασταρίου, του Σκουλικάδου και του Μπανάτου επιτρέπουν μια πρώτη ιστορική προσέγγιση της παρουσίας τους στο νησί. Παράλληλα, η αναφορά στον ιδιωτικό Ναό της οικογένειας Φωσκάρδη υπενθυμίζει ότι η καταγραφή δεν εξαντλείται στους γνωστούς σήμερα λατρευτικούς χώρους.

Ο Ναός των Ταξιαρχών στις Ορθονιές.

Ο Ναός των Ταξιαρχών στις Ορθονιές μαρτυρείται σε συμβολαιογραφικές πράξεις και άλλες γραπτές πηγές του 19ου αιώνα. Η πρώτη ανέγερσή του δεν έχει χρονολογηθεί με ακρίβεια. Επομένως, η παρουσία του στα έγγραφα εκείνης της περιόδου αποτελεί τεκμήριο της τότε ύπαρξής του και όχι απόδειξη ότι οικοδομήθηκε τον ίδιο αιώνα.[1]

Σύμφωνα με την παρουσίαση του Δήμου Ζακύνθου, ο Ναός και το καμπαναριό του διασώθηκαν από τους σεισμούς του 1953. Η εκκλησία αποτελεί τον Ενοριακό Ναό των Ορθονιών και διατηρεί παλαιό ξυλόγλυπτο και επιχρυσωμένο τέμπλο, καθώς και παλαιότερες και νεότερες εικόνες. Η διατήρηση του κτιρίου μαζί με μέρος του εσωτερικού του διακόσμου προσφέρει τη δυνατότητα μελέτης ενός προσεισμικού εκκλησιαστικού συνόλου της ορεινής Ζακύνθου.[1]

Ο Ναός των Ταξιαρχών στις Ορθονιές.

Οι Ταξιάρχες στο Άνω Καταστάρι.

Στο Άνω Καταστάρι σώζεται μικρός Ναός των Ταξιαρχών, στον τύπο της μονόκλιτης βασιλικής. Η καταγραφή του έργου ANTETI του Ιονίου Πανεπιστημίου επισημαίνει ότι δεν είναι γνωστές γραπτές πληροφορίες για τις οικοδομικές του φάσεις. Διατυπώνεται η εκτίμηση ότι μετά τα μέσα του 18ου αιώνα πραγματοποιήθηκε ανακαίνιση, τουλάχιστον στο εσωτερικό, συνδεόμενη με την τοποθέτηση του τέμπλου.[2]

Ιδιαίτερη ιστορική αξία έχει το επιχρυσωμένο ξυλόγλυπτο τέμπλο μπαρόκ, το οποίο φέρει επιγραφή με ημερομηνία 27 Οκτωβρίου 1776. Η ημερομηνία αυτή τεκμηριώνει μια φάση του διακόσμου και δεν ταυτίζεται κατ’ ανάγκην με την ίδρυση της εκκλησίας. Ο ναός δεν κατέρρευσε το 1953 και χρησιμοποιήθηκε κατόπιν ως χώρος συγκέντρωσης και φύλαξης κειμηλίων από κατεστραμμένους ναούς του Κατασταρίου. Η μετασεισμική αυτή χρήση τον συνέδεσε με τη διάσωση της εκκλησιαστικής κληρονομιάς της ευρύτερης περιοχής.[2]

Η τοπική λατρευτική παράδοση διατηρεί και λιτανευτική σύνδεση με τον ναό της Υπεραγίας Θεοτόκου. Σε δημοσίευμα για τις 13 Ιουλίου 2026 καταγράφεται η αναβίωση της πορείας από το παρεκκλήσιο των Ταξιαρχών στο Πάνω Χωριό, μέσα από τη Σαλιτζάδα. Η είδηση αποτελεί νεότερη μαρτυρία της σχέσης του μνημείου με την κοινότητα· δεν παρέχει, ωστόσο, ακριβή χρονολόγηση της απαρχής του εθίμου.[3]

Ο Ναός των Ταξιαρχών στο Καταστάρι.

Το εξωκλήσι των Ταξιαρχών στο Σκουλικάδο.

Στο Σκουλικάδο, το εξωκλήσι των Αγίων Ταξιαρχών συνδέεται με τις εποχικές μετακινήσεις των κατοίκων προς τα κτήματά τους. Σε προσωπική τοπική καταγραφή του 2013 αναφέρεται ότι τη Νια Δευτέρα, δηλαδή τη Δευτέρα του Πάσχα, μεταφερόταν εκεί η εικόνα της Παναγίας από το χωριό. Η μεταφορά συνοδευόταν από πανηγύρι, ενώ το εξωκλήσι λειτουργούσε ως τόπος εκκλησιασμού κατά τη θερινή εγκατάσταση των αγροτικών οικογενειών κοντά στις καλλιέργειές τους.[4]

Η αφήγηση έχει χαρακτήρα βιωματικής και λαογραφικής μαρτυρίας. Φωτίζει τη σχέση θρησκευτικής ζωής και αγροτικής οικονομίας, χωρίς να αρκεί για τη χρονολόγηση του κτίσματος ή την οριστική εξακρίβωση του ιδιοκτησιακού του καθεστώτος. Η τέλεση Θείας Λειτουργίας στον ναό στις 8 Νοεμβρίου 2019 καταγράφεται σε οπτικοακουστική μετάδοση του ZANTETIMES.GR, επιβεβαιώνοντας τη λατρευτική χρήση του κατά τη συγκεκριμένη ημερομηνία.[5]

Το νεότερο παρεκκλήσιο στο Μπανάτο

Στη νεότερη εκκλησιαστική ιστορία εντάσσεται το παρεκκλήσιο των Αγίων Ταξιαρχών και Νικολάου στο Μπανάτο, πίσω από το Κοιμητήριο. Ανεγέρθηκε με δαπάνες του Παναγιώτη και της Αντωνίας Στραβοπόδη, στη μνήμη του γιου τους Μιχαήλ.

Τον διάκοσμο του παρεκκλησίου συμπληρώνει η εικόνα των Αρχαγγέλων Μιχαήλ και Γαβριήλ, έργο του Νικολάου Μπιάζη – Σεντή, με ξυλόγλυπτη κορνίζα κατασκευασμένη από τους αδελφούς Διονύσιο και Γεώργιο Τσουκαλά.

Η ιστορική αναφορά στον Ναό της οικογένειας Φωσκάρδη.

Διαφορετική είναι η περίπτωση του ιδιωτικού Ναού των Ταξιαρχών της οικογένειας Φωσκάρδη. Σε δημοσιευμένη ιστορική παρουσίαση του Μητροπολιτικού Ναού του Αγίου Νικολάου των Ξένων αναφέρεται ότι από αυτόν προερχόταν παλαιός αρχιερατικός θρόνος. Κατά την ανακαίνιση του Μητροπολιτικού Ναού το 1886, ο θρόνος δωρήθηκε από την οικογένεια Γαήτα, έπειτα από παράκληση του Διονυσίου Λάτα.[6]

Η πληροφορία αποτελεί έμμεση μαρτυρία για την ύπαρξη του ιδιωτικού Ναού και τη διακίνηση του εκκλησιαστικού του εξοπλισμού. Δεν προσδιορίζει επαρκώς την ακριβή θέση, τον χρόνο ίδρυσης ή τη μεταγενέστερη τύχη του. Με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία, δεν μπορεί να χαρακτηριστεί με βεβαιότητα κατεστραμμένος ούτε να αποδοθεί η απώλειά του στους σεισμούς του 1953.

Για τον συγκεκριμένο Ναό αναφέρει σε άρθρο της η κ. ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΛΟΥΝΤΖΗ:

Η σημασία της ιστορικής καταγραφής.

Οι παραπάνω περιπτώσεις καταδεικνύουν ότι οι ναοί των Ταξιαρχών στη Ζάκυνθο δεν ανήκουν σε μία ενιαία ιστορική περίοδο. Συναντούμε προσεισμικά μνημεία, εξωκλήσια συνδεδεμένα με την αγροτική ζωή, νεότερες οικογενειακές δωρεές και ιδιωτικούς ναούς γνωστούς από έμμεσες αναφορές. Η διάκριση ανάμεσα σε σωζόμενο κτίσμα, ιστορική μαρτυρία και ανεξακρίβωτη τύχη είναι αναγκαία για μια αξιόπιστη παρουσίασή τους.

Η παρούσα προσέγγιση αποτελεί επιλεκτική σύνθεση δημοσιευμένων στοιχείων και όχι πλήρη απογραφή. Η συστηματική έρευνα συμβολαιογραφικών πράξεων, εκκλησιαστικών αρχείων και παλαιών τοπογραφικών καταγραφών θα μπορούσε να προσδιορίσει ακριβέστερα τόσο την ιστορία των σωζόμενων ναών όσο και την παρουσία άλλων που δεν διατηρούνται ή δεν έχουν ακόμη ταυτιστεί.

Παραπομπές και πηγές.

[1] Δήμος Ζακύνθου, «Τοπική Κοινότητα Ορθονιών», χωρίς χρονολογία. https://www.zakynthos.gov.gr/dimotikes-enotites-kai-koinotites/topiki-koinotita-orthonion/

[2] Απόστολος Βαΐνόπουλος, «Ταξιάρχες», ANTETI, Τμήμα Περιβάλλοντος Ιονίου Πανεπιστημίου, 4 Αυγούστου 2024. https://anteti.envi.ionio.gr/2024/08/04/ταξιάρχες/

[3] ZANTETIMES.GR, «Καταστάρι: Ιερά Πανήγυρις Ταξιαρχών 2026 | Πραγματοποιήθηκε η Λιτανευτική Πορεία στη Σαλιτζάδα (Βίντεο)». https://zantetimes.gr/zakinthos/article/188572/katastari-iera-panigyris-taaxiarchon-2026/

[4] skouliki, «Οι Άγιοι Ταξιάρχες στο Σκουλικάδο Ζακύνθου», ιστολόγιο Ονειρεμένα Χρόνια, 19 Σεπτεμβρίου 2013. Βιωματική τοπική μαρτυρία. https://skouliki-skoulikia.blogspot.com/2013/09/blog-post_19.html

[5] ZANTETIMES.GR, «Ζάκυνθος: Σκουλικάδο | Θεία Λειτουργία στον Ιερό Ναό Ταξιαρχών [8/11/19]», YouTube, 8 Νοεμβρίου 2019. https://www.youtube.com/watch?v=fZNaf5NmFLQ

[6] Ερμής της Ηλείας, «Μητροπολιτικός Ναός Αγίου Νικολάου των Ξένων (dei forestieri) και Τιμίου Προδρόμου Ζακύνθου». Δευτερογενής ιστορική παρουσίαση. https://ermisilias.gr/index.php?option=com_content&view=article&id=26936

Ηλεκτρονικές πηγές που εντοπίστηκαν κατά την έρευνα της 7ης Νοεμβρίου 2026. Οι αριθμοί σε αγκύλες στο κείμενο αντιστοιχούν στις παραπάνω εγγραφές.

Ενδεικτική βιβλιογραφία για περαιτέρω έρευνα.

Λεωνίδας Ζώης, Ιστορία της Ζακύνθου, Αθήνα 1955.
Ντίνος Κονόμος, Εκκλησίες και μοναστήρια στη Ζάκυνθο, Αθήνα 1967.
Ντίνος Κονόμος, Ζάκυνθος Πεντακόσια χρόνια 1478–1978, τόμος Β΄, Ύπαιθρος Χώρα, Αθήνα 1979.

Τα παραπάνω έργα παρατίθενται στη βιβλιογραφία της καταγραφής ANTETI. Δεν χρησιμοποιήθηκαν εδώ κατόπιν αυτοτελούς ελέγχου των πρωτοτύπων και, συνεπώς, δεν αποδίδονται σε αυτά συγκεκριμένες σελίδες ή άμεσες παραπομπές.