Η εορτή της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού θεωρείται και είναι μία από τις μεγαλύτερες γιορτές της Χριστιανοσύνης. Τα άμφια των Ιερέων πάντα ήταν μωβ και φορούσαν μαύρο πετραχήλι. Ημέρα Νηστείας και φαγητό της ημέρας τα βρασμένα ξερά κουκιά τα οποία από το πρωί της ίδιας μέρας τα πουλούσαν οι μικροπωλητές στους δρόμους. Επίσης το τραπέζι συνοδεύεται απαραίτητα και από σταφύλια. Τα σταφύλια τα έφερναν στους χωραΐτες οι χωρικοί φίλοι και κουμπάροι μέσα σε καλάθια, από αντέτι. Οι κάτοικοι των χωριών, μέσα σε λευκές βαντάκες (δεμένες μικρές πετσέτες) πήγαιναν, και εξακολουθούν να πηγαίνουν ακόμα και στις μέρες μας, στην εκκλησία στάρι, αλλά και σοδειά από φασόλια, φακές, λαθούρια, κουκιά κ. ά. για να τα ευλογήσει ο παπάς. Ακόμη, την ίδια μέρα οι νοικοκυρές έπιαναν προζύμι με “υψωμένο” βασιλικό. Αυτό το προζύμι το χρησιμοποιούσαν όλο τον χρόνο. “Υψωμένο” βασιλικό έβαζαν και στις εικόνες του σπιτιού. Σήμερα γίνεται η ανάγνωση του Ευαγγελίου της Μεγάλης Παρασκευής. Γιορτάζει ο Ιερός Ναός Εσταυρωμένου πόλης Ζακύνθου που βρίσκεται στο δρόμο προς το Κρυονέρι. Στην ουσία ο Ναός είναι αφιερωμένος στον Άγιο Σάββα, γι’ αυτό και η τέταρτη δεσποτική εικόνα της προσπετίβας της (τέμπλου της), εικονίζει την μορφή Του. Η μετονομασία έγινε από μια άλλη εικόνα της προσπετίβας, η οποία βρίσκεται στην θέση της δεσποτικής του Χριστού και παριστάνει την Σταύρωση. Η γιορτή της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού είναι αρχαιότατη και μια από τις δεσποτικές γιορτές, δηλαδή τις αφιερωμένες στον Δεσπότη Χριστό, ενώ συνδέεται με μεγάλα ιστορικά γεγονότα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, γι’ αυτό έχει πανηγυρικό χαρακτήρα. Συγχρόνως όμως αναφέρεται στη σταύρωση και στον θάνατο του Κυρίου, γι’ αυτό και τιμάται με αυστηρή νηστεία, όπως η Μεγάλη Παρασκευή. Μέχρι πριν από λίγα χρόνια η εορτή της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού ήταν ημέρα γενικής αργίας, αλλά μετά τον πόλεμο οι εργάσιμες ημέρες της εβδομάδας από έξη έγιναν πέντε, και η εορτή του Σταυρού είναι εργάσιμη ημέρα. Στη Ζάκυνθο κλήρος και λαός θιασώτες όλοι των παραδοσιακών εθίμων με θρησκευτική ευλάβεια και εκκλησιαστική μεγαλοπρέπεια σπεύδουν να παρακολουθήσουν τη λειτουργία και τους Χαιρετισμούς στο Σταυρό στον ιστορικό Ναό του Εσταυρωμένου στην πόλη. Όλοι φεύγοντας παίρνουν από ένα κλωνάρι υψωμένου βασιλικού ενώ δεν παραλείπουν να γευθούν παστέλι, φυτούρες και παραδοσιακό εφτάζυμο όπου πωλούν οι παραδοσιακοί μικροπωλητές έξω από τον μικρό Ναό. Όπως αντλούμε από τις πηγές, και συγκεκριμένα από το Ιστορικό και Λαογραφικό Λεξικό Ζακύνθου του Λεωνίδα Ζώη, η εκκλησία του Εσταυρωμένου αρχικά ήταν μοναστήρι (μέσα του 16ου αιώνα, 1579). Όπως αναφέρει ο Ζώης, η Μονή χτίστηκε από κάποιον ανώνυμο ιερωμένο Χρυσολουρά. Σίγουρα πρόκειται για απόγονο της γνωστής μεγάλης οικογένειας της Πόλης. Οι κάτοικοι της περιοχής εκείνης, από τα χρόνια των Βενετών έως τώρα, είναι γνωστοί με την επωνυμία «Σταυρομενιάτες». Ο Quinn αναφέρει ότι στο δρόμο του Σταυρωμένου ή Κρυονερού είδε μια πέτρινη βρύση, με χαραγμένη λατινική επιγραφή (1736), της οποίας καταγράφει το κείμενο. Το 18ο αιώνα η εκκλησία ανήκε στις οικογένειες δε Λάζαρη και Τζελεμά, ενώ από το 1881 περιήλθε στην ιδιοκτησία των οικογενειών Μερκάτη και Βερύκιου. Ο Ναός ήταν στολισμένος με αξιοθαύμαστα έργα τέχνης και έμεινε όρθιος στη θεομηνία του 1953! Σημειωτέον ότι μέσα στην εκκλησία του Εσταυρωμένου σώζεται ο τάφος του αλλοτινού εφημερίου της, Ηπειρώτη και φλογερού πατριώτη, Άνθιμου Αργυρόπουλου όπως και άλλοι τάφοι. Με τον Αγιασμό και τον βασιλικό της Υψώσεως του Σταυρού φτιάχνεται το προζύμι της νέας χρονιάς, που τα παλαιότερα χρόνια οι νοικοκυρές χρησιμοποιούσαν για να ζυμώσουν το ψωμί αλλά και τα πρόσφορα. Το βασιλικό που έπαιρναν από τον ιερέα αρχικά τον χρησιμοποιούσαν για να σταυρώσουν το προζύμι και στην συνέχεια τον τοποθετούσαν μέσα σε ποτήρι με νερό ευελπιστώντας να βγάλει ρίζες για να τον ξαναφυτεύσουν. Το φυτό που αποτέλεσε σημείο αναφορά ονομάστηκε βασιλικός και έκτοτε κάθε χρόνο στις 14 Σεπτεμβρίου τιμάται αναλόγως. Την ημέρα του εορτασμού της υψώσεως του Σταυρού , λοιπόν,οι ιερείς μοιράζουν βασιλικό στους πιστούς, για να υπενθυμίσουν στους πιστούς τον τρόπο και το σημείο που βρέθηκε ο Σταυρός που μαρτύρησε ο Χριστός.
Σύμφωνα με το βιβλίο “Εκκλησίες και Μοναστήρια” του Ντίνου Κονόμου, παλιά, υπήρχε άλλος ένας Ναός του Εσταυρωμένου στο Γαϊτάνι σωζόμενη το 1585 (Σταυρωμένος του Ρώμα), και στον Βασιλικό (Σταυρωμένος του Τζωρτζέτου του 1843).
Αξίζει να σημειωθεί, ότι από παλιά, η ακολουθία του Όρθρου τελούνταν από την νύχτα στον Εσταυρωμένο, σύμφωνα με πληροφορίες από τις 4.00 τα ξημερώματα, ενώ τώρα, τα τελευταία χρόνια, τελείται τις 5.30 το πρωί.
Πηγές: Εφημερίδα ¨Ημέρα τση Ζάκυνθος” – “Τοπίο Εορτασμών” (Διονύση Φλεμοτόμου).
Γράφει η κ. ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΛΟΥΝΤΖΗ:
ΠΕΡΠΑΤΩΝΤΑΣ ΣΤΗ ΖΆΚΥΝΘΟ, ΣΤΟΝ ΕΣΤΑΥΡΩΜΕΝΟ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ.
Διαλέξαμε το μεσημέρι να επισκεφθούμε τον Σταυρωμένο, που σήμερα γιόρταζε.
Ώρα ηρεμίας ύστερα από την πρωινή θρησκευτική τελετή. Ο σημαιοστολισμός και οι μικροπωλητές με τις φυτούρες και τα παστέλια μαρτυρούσαν το αναμενόμενο απογευματινό πανηγύρι.
Η Βυζαντινή αυτή εκκλησούλα έμοιαζε να ασφυκτιά ανάμεσα στα ψηλά, νεόδμητα μετασεισμικά κτήρια, μα διατηρούσε την αρχοντιά και τη γοητεία της.
Η πελεκητή πέτρα της κόγχης του ιερού με το περίτεχνο δίλοβο παράθυρο και το συνεχόμενο καμπαναριό μας προετοίμαζε για την παλαιότητα και ιερότητα του χώρου.
Δρασκελίσαμε το μικρό σκαλοπάτι και βρεθήκαμε στην αυλή. Περπατήσαμε τις χιλιοπατημένες τετράγωνες και ορθογώνιες πέτρινες πλάκες δίπλα στα παμπάλαια πεζούλια με τις γλάστρες βασιλικού και μπήκαμε στον Ναό.
Στην μέση δέσποζε λιτός και επιβλητικός ο Σταυρός, αγνώστου εποχής, τοποθετημένος στον Γολγοθά του, ανάμεσα στις ταφόπλακες του δαπέδου.
Ιερείς και λαϊκοί είχαν βρει την αιώνια κατοικία τους στη θαλπωρή του Σταυρωμένου τους. Τραβήχτηκα στο πίσω μέρος του Ναού, παρατηρώντας και προσπαθώντας να φέρω στο νου μου όλα όσα έχω μελετήσει για αυτή την εκκλησία.
Θεωρείται Βυζαντινή εκκλησία που ανήκε σε μοναστήρι. Ως κτήτορας αποδίδεται κάποιος Ιερομόναχος Χρυσολουράς, που πιθανότατα προερχόταν από τη Βυζαντινή αρχοντική οικογένεια των Χρυσολωρά η οποία κατέφυγε στη Ζάκυνθο προ ή λίγο μετά την άλωση της Πόλης το 1453. Η εκκλησία, όπως διασώζεται σήμερα είναι μονόχωρη βασιλική και αποτελεί τυπικό δείγμα υστεροβυζαντινής περιόδου και των πρώτων μεταβυζαντινών χρόνων. Φέρει κόγχη ιερού εξωτερικά ημιεξαγωνική, χωρίς κεραμοσκεπή. Το δίλοβο παράθυρο και οι πελεκητές ορθογώνιες πέτρες σε κανονικές σειρές θυμίζουν τον τρόπο κατασκευής της κόγχης του ιερού του Αγίου Νικολάου του Μεγαλομμάτη στο Σκοπό του 12ου αιώνα. Αφιερωμένη αρχικά στον Άγιο Σάββα φέρει την εφέστια εικόνα του. Άλλοτε αποτελούσε μετόχιον του Μοναστηρίου του Αγίου Σάββα των Ιεροσολύμων. Όπως μαρτυρεί συμβολαιογραφική πράξη τις 2 Μαρτίου 1686 του Κ. Νοβάκου. βιβλ.24,σ.78. Σημαντική και η εικόνα της Σταύρωσης επί του Τέμπλου, βυζαντινοκρητικής τέχνης, καθώς και οι υπόλοιπες σωζόμενες εικόνες επίσης στο Τέμπλο. Αξιόλογες και οι θύρες του Ιερού με τους αγγέλους και ιεράρχες. Η εκκλησία του Εσταυρωμένου γνώρισε πολλούς κτήτορες στη μακραίωνη ιστορία της, όπως τις οικογένειες Δε Λάζαρη και Τζελεμάν και αργότερα Μερκάτη και Βερύκιου, το 1881. Σ’ αυτή ιερουργούσαν σπουδαίοι κληρικοί. Ανάμεσά τους αναφέρουμε τον Ηπειρώτη Άνθιμο Αργυρόπουλο, Φιλικό, που μύησε στον ιερό σκοπό της Ανεξαρτησίας του Γένους δεκάδες Φιλικούς, όπως τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη, Πλαπούτα και πλήθος άλλων, στον Ιερό Ναό του Αγίου Γεωργίου των Φιλικών στο Ψήλωμα. Ο ένθερμος αυτός πατριώτης αργότερα το 1830 θα γίνει εφημέριος του ναού του Εσταυρωμένου και θα παραμείνει μέχρι το τέλος της ζωής του, το 1847. Θα ταφεί δε, εντός του ναού σε τάφο που θα κατασκευάσει ο ίδιος και θα συνθέσει και την αναμνηστική επιτάφιο επιγραφή. Στο κέντρο του δαπέδου του Ναού το ομφάλιο με τον δικέφαλο αετό, καταπονημένο από τους αιώνες.
Αναζητώ ανάμεσα στις ταφόπλακες εκείνη του Άνθιμου Αργυρόπουλου. Άλλες βρίσκονται μισοκρυμμένες κάτω από τα λειτουργικά έπιπλα της εκκλησίας, άλλες δεν φέρουν επιγραφή και άλλες παραπέμπουν σε κτήτορες του Ναού και επιφανή μέλη της ενορίας. Ανάμεσά τους Νικόλαος Βερύκιος, Κοργαλένειος ιατρός εκ Κεφαλληνίας, Ιερομόναχος Ιγγλέσης. Όχι δεν στάθηκα τυχερή να εντοπίσω σε πρώτη προσπάθεια τον τάφο του Άνθιμου. Θα ήταν το λιγότερο που θα έκανα σε ένδειξη φόρου τιμής στον αγνό πατριώτη της Εθνεγερσίας. Βγαίνουμε στην αυλή. Η νεωκόρος μας εύχεται Χρόνια Πολλά. Τής τα ανταποδίδουμε με την υπόσχεση να ξανά βρεθούμε…
Γράφει ο ΣΠΥΡΟΣ ΤΣΙΟΛΗΣ:
Σε όλες τις εκκλησίες σήμερα στη πόλη και στα χωριά, ο ιερέας μετά τη Δοξολογία, βγαίνει από το Ιερό βαστώντας πάνω από το κεφάλι του ένα δίσκο, το βατσέλι, γεμάτο με βασιλικούς και πάνω στα οποία βρίσκεται ο Τίμιος Σταυρός. Ο βασιλικός δίδεται σε ανάμνηση του φυτού κάτω από το οποίο βρήκε η Αγία Ελένη, τον Τίμιο Σταυρό. Ονομάστηκε βασιλικός από την Αγία Ελένη μια και ήταν βασίλισσα. Την ημέρα αυτή οι κάτοικοι της Ζακύνθου την παραλληλίζει με τη Μεγάλη Παρασκευή και τηρείται αυστηρά νηστεία. Την ημέρα αυτή καταναλώνονται φαουλάρικα και περγουλίσια σταφύλια. Μέχρι τους σεισμούς του 1953, η ημέρα της γιορτής του Σταυρού γιορταζόταν με ιδιαίτερη ευλάβεια. Οι εκκλησίες ήταν γεμάτες από κόσμο και κρατούσαν στα χέρια τους μάτσα με σγουρό και πλατύφυλλο βασιλικό, φρεσκοκομμένο από τις γλάστρες τους και που τον διατηρούσαν για την ημέρα αυτή του Σταυρού και ακόμη με τουβαλίθια που είχαν βάλει μέσα στάρι καθαρό, από εκείνο που είχαν φυλάξει για σπόρο και όταν φθάνανε στην Εκκλησία κάνανε το σταυρό τους, παίρνανε κεριά από το παγκάρι τα άναβαν στα μπρούτζινα κηροπήγια και προσκυνούσαν, το Σταυρό που ήταν στη μέση της εκκλησίας. Το βασιλικό τον αφήνανε κάτω από το Σταυρό για να λειτουργηθεί και να «υψωθεί», ενώ τα τουβαλίθια με το στάρι τα τοποθετούσαν στα σκαλοπάτια, μπροστά από το θύρα του Αγίου Βήματος και που θα τα ευλογούσε με μια ειδική ευχή ο παπάς. Από τον υψωμένο βασιλικό στολίζανε και φυλάγανε ένα ματσάκι, που όταν ζυμώνανε ψωμί βάζανε από αυτόν στο προζύμι για να φουσκώσουν τα καρβέλια, ενώ το στάρι το ρίχνανε μέσα στα κασόνια και το ανακατεύανε με εκείνο που είχαν φυλάξει για σπόρο. Το μεσημέρι έτρωγαν χοντρομενούδελο με ξερό χταπόδι και βρασμένα κουκιά!!!
Ο Εσταυρωμένος στην συνοικία της Αγίας Τριάδας Ζακύνθου (φωτο: Παναγιώτης Κλαυδιανός).
Ο Ναός του Εσταυρωμένου στην πόλη της Ζακύνθου.
Οι ταφόπλακες που βρίσκονται εντός του Ναού του Εσταυρωμένου.
Οι Ναοί, στολισμένοι με τους βασιλικούς γύρω από τον Σταυρό…
