Ζάκυνθος 1893: Όταν η θάλασσα υποχώρησε περισσότερο από 20 μέτρα στο Κρυονέρι!

Μια ξεχασμένη μαρτυρία από τον καταστροφικό σεισμό της 17ης Απριλίου 1893, που ταξίδεψε στις εφημερίδες του κόσμου.

Υπάρχουν στιγμές στην ιστορία ενός τόπου που μοιάζουν να έχουν χαθεί μέσα στον χρόνο. Γεγονότα που συγκλόνισαν ολόκληρες κοινωνίες, καταγράφηκαν στις εφημερίδες της εποχής και στη συνέχεια ξεχάστηκαν.

Μια τέτοια ιστορία μάς μεταφέρει στη Ζάκυνθο του 1893, όταν ένας καταστροφικός σεισμός προκάλεσε εκτεταμένες καταστροφές, ανθρώπινες απώλειες και ένα ασυνήθιστο φαινόμενο στις ακτές του νησιού.

Σύμφωνα με δημοσίευμα της εποχής, η θάλασσα υποχώρησε περισσότερο από 20 μέτρα στις ακτές του Εσταυρωμένου και του Κρυονερίου!

Η πληροφορία αυτή, που διασώζεται μέσα από ιστορική εφημερίδα και καταγράφεται σε σύγχρονη επιστημονική μελέτη, μας αποκαλύπτει μια λιγότερο γνωστή πλευρά της σεισμικής ιστορίας της Ζακύνθου.

Η χρονιά που η Ζάκυνθος δοκιμάστηκε σκληρά

Το 1893 υπήρξε μια ιδιαίτερα δύσκολη χρονιά για το νησί.

Ήδη από τις 31 Ιανουαρίου, ισχυρός σεισμός είχε προκαλέσει μεγάλες καταστροφές. Ακολούθησαν αλλεπάλληλες δονήσεις, που διατηρούσαν τους κατοίκους σε κατάσταση φόβου και ανασφάλειας.

Το διεθνούς κύρους επιστημονικό περιοδικό Nature, στο φύλλο της 23ης Φεβρουαρίου 1893, δημοσίευσε αναλυτική καταγραφή των σεισμικών δονήσεων που είχαν πλήξει τη Ζάκυνθο από τα τέλη Ιανουαρίου.

Στις 17 Απριλίου 1893, ένας νέος ισχυρός σεισμός έπληξε το νησί.

Σύμφωνα με ιστορική καταγραφή που αξιοποιήθηκε σε επιστημονική μελέτη, η δόνηση συνοδεύτηκε από δυνατό υπόγειο βουητό, που παρομοιάστηκε με κανονιοβολισμό.

Άνθρωποι που εργάζονταν ή κυνηγούσαν στη νότια Ζάκυνθο έχασαν την ισορροπία τους και έπεσαν στο έδαφος. Βράχοι αποκολλήθηκαν σε διάφορες παραθαλάσσιες περιοχές, ενώ η πόλη και πολλά χωριά υπέστησαν σοβαρές ζημιές.

Η ίδια ιστορική καταγραφή αναφέρει 23 νεκρούς και πολύ περισσότερους τραυματίες.

Το παράξενο φαινόμενο στο Κρυονέρι

Ανάμεσα στις πληροφορίες που διασώθηκαν, ξεχωρίζει μια ιδιαίτερα εντυπωσιακή μαρτυρία.

Σε έκθεση του Νομάρχη Ζακύνθου, η οποία αναδημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «Κύθηρα», με ημερομηνία 8/20 Απριλίου 1893, αναφερόταν ότι η θάλασσα είχε υποχωρήσει περισσότερο από 20 μέτρα στις παραλίες του Εσταυρωμένου και του Κρυονερίου.

Η αναφορά αυτή εντοπίζεται στη σύγχρονη επιστημονική εργασία Earthquakes in the Ionian Sea, Greece, Documented from Little-Known Historical Sources: AD 1513–1900, που δημοσιεύθηκε το 2023 στο περιοδικό Geosciences.

Οι ερευνητές χαρακτηρίζουν το περιστατικό ως ένδειξη μικρού τσουνάμι.

Η υποχώρηση της θάλασσας είναι ένα φαινόμενο που μπορεί να παρατηρηθεί σε ορισμένα τσουνάμι, όταν η μεταβολή της στάθμης αποκαλύπτει προσωρινά τμήματα του βυθού.

Ωστόσο, η συγκεκριμένη ιστορική μαρτυρία δεν μας επιτρέπει να προσδιορίσουμε με ακρίβεια τη διάρκεια της υποχώρησης ή το ύψος ενδεχόμενου κύματος που ακολούθησε.

Το σημαντικό είναι ότι ένα τόσο ασυνήθιστο γεγονός καταγράφηκε από τους ανθρώπους της εποχής και διασώθηκε μέχρι τις ημέρες μας.

Η καταστροφή της Ζακύνθου στις εφημερίδες του κόσμου

Η είδηση του σεισμού δεν περιορίστηκε στα ελληνικά σύνορα.

Στις 18 Απριλίου 1893, η εφημερίδα Evening Post, που εκδιδόταν στη Νέα Ζηλανδία, δημοσίευσε ανταπόκριση με τίτλο «Destructive Earthquake» — «Καταστροφικός σεισμός».

Το τηλεγράφημα, με προέλευση την Αθήνα και ημερομηνία 17 Απριλίου, περιέγραφε τη μεγάλη καταστροφή της πόλης και έκανε λόγο για πολλούς νεκρούς.

Η πρώτη αυτή ανταπόκριση ήταν σύντομη, όμως αποκαλύπτει πόσο γρήγορα ταξίδευαν οι ειδήσεις ακόμη και στα τέλη του 19ου αιώνα.

Στις 18 Μαΐου 1893, η επίσης νεοζηλανδική Auckland Star δημοσίευσε εκτενέστερη περιγραφή της καταστροφής.

Ανάμεσα στα όσα ανέφερε ήταν τα ερείπια των κτιρίων, οι κάτοικοι που είχαν εγκαταλείψει τις κατοικίες τους, η άφιξη βρετανικού πολεμικού πλοίου με τρόφιμα και σκηνές, αλλά και ένα θαλάσσιο κύμα που συνδέθηκε με τον σεισμό.

Έτσι, η τραγωδία της Ζακύνθου έγινε είδηση χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από το Ιόνιο Πέλαγος.

Η αλληλεγγύη των Κυθήρων

Μέσα από τις παλιές εφημερίδες αναδεικνύεται και μια άλλη, βαθιά ανθρώπινη πλευρά της ιστορίας.

Η εφημερίδα «Κύθηρα», σε δημοσίευμα της 27ης Φεβρουαρίου 1893, είχε αναφερθεί στη συγκίνηση που προκάλεσαν στους Κυθήριους οι καταστροφές των προηγούμενων σεισμών της Ζακύνθου.

Οι δύο δήμοι του νησιού, Κυθηρίων και Ποταμίων, είχαν προσφέρει από 500 δραχμές ο καθένας για την ενίσχυση των σεισμοπαθών, ενώ είχαν συσταθεί επιτροπές συγκέντρωσης χρημάτων.

Η συγκεκριμένη κινητοποίηση είχε προηγηθεί του σεισμού της 17ης Απριλίου, αλλά αποκαλύπτει το κλίμα αλληλεγγύης που είχε δημιουργηθεί ήδη από τις πρώτες μεγάλες καταστροφές του 1893.

Μια μαρτυρία που αξίζει να θυμόμαστε

Σήμερα, περισσότερο από 130 χρόνια αργότερα, οι ακτές του Κρυονερίου και του Εσταυρωμένου αποτελούν γνώριμα σημεία της Ζακύνθου.

Ελάχιστοι, όμως, από όσους περνούν από εκεί γνωρίζουν ότι μια ιστορική εφημερίδα κατέγραψε την εντυπωσιακή υποχώρηση της θάλασσας κατά τον μεγάλο σεισμό του 1893.

Πίσω από αυτή τη μαρτυρία βρίσκεται η ιστορία μιας ολόκληρης κοινωνίας που δοκιμάστηκε, έχασε ανθρώπους και περιουσίες, αλλά προσπάθησε να σταθεί ξανά στα πόδια της.

Οι παλιές εφημερίδες μάς επιτρέπουν να ανακαλύψουμε αυτές τις ξεχασμένες στιγμές.

Και ίσως αυτό να είναι το μεγαλύτερο δώρο της ιστορικής έρευνας: ότι φέρνει ξανά στο φως γεγονότα που κάποτε συγκλόνισαν τους ανθρώπους, αλλά κινδύνεψαν να σβήσουν από τη συλλογική μνήμη.

Γιατί η ιστορία της Ζακύνθου δεν βρίσκεται μόνο στα μεγάλα βιβλία. Βρίσκεται και στις μικρές ειδήσεις που διασώθηκαν στις εφημερίδες του κόσμου.

Στις 17η Απριλίου 1893 σεισμική δόνηση (Μ=6,4) προκάλεσε πολλές καταστροφές στην πόλη της Ζακύνθου. Τα χωριά Κερί (IX), Γαϊτάνι, Λιθακιά, Επισκοπιανή και Αγαλάς καταστράφηκαν σχεδόν ολοκληρωτικά. Από τα 4500 σπίτια, τα 2000 καταστράφηκαν, ενώ τα 1700 υπέστησαν σοβαρές ζημιές. Κοντά στο χωριό Αγαλάς έγιναν καταρρεύσεις βράχων. Ο σεισμός έγινε αισθητός και στην Πάτρα, Πύργο, Μεσολόγγι, Στροφάδες και Κέρκυρα. Οι σεισμικές δονήσεις στην περιοχή είχαν ξεκινήσει από τον προηγούμενο Δεκέμβριο. Οι μετασεισμοί συνεχίστηκαν μέχρι και τον Μάιο.