7 Οκτωβρίου 1571 – 7 Οκτωβρίου 2026:
455 χρόνια από μια ιστορική Ναυμαχία με ξεχωριστή θέση στην ιστορία της Ζακύνθου.
Υπάρχουν γεγονότα που τα συναντούμε στα βιβλία ως μεγάλες στιγμές της παγκόσμιας ιστορίας, χωρίς πάντοτε να γνωρίζουμε πόσο κοντά βρίσκονται στον δικό μας τόπο. Η Ναυμαχία της Ναυπάκτου είναι ένα από αυτά. Πίσω από τις περιγραφές των στόλων και των στρατηγικών κινήσεων υπάρχουν και Ζακυνθινοί: άνθρωποι που επιβιβάστηκαν στις γαλέρες, πολέμησαν, τραυματίστηκαν και, ορισμένοι, δεν επέστρεψαν ποτέ στο νησί.
Στις 7 Οκτωβρίου 1571, ο στόλος του Ιερού Συνασπισμού, με επικεφαλής τον Δον Χουάν της Αυστρίας, αντιμετώπισε τον Οθωμανικό στόλο. Η σύγκρουση έμεινε γνωστή ως Ναυμαχία της Ναυπάκτου, παρότι πραγματοποιήθηκε κοντά στις Εχινάδες, στην περιοχή των εκβολών του Αχελώου. Η νίκη των συμμαχικών δυνάμεων αποτέλεσε σημαντικό γεγονός στην ιστορία της Μεσογείου.
Για τη Ζάκυνθο, όμως, η ιστορία αυτή έχει συγκεκριμένα πρόσωπα και τόπους.
Οι Ζακυνθινές Γαλέρες
Σύμφωνα με το Μουσείο Σολωμού και Επιφανών Ζακυνθίων, οι Ζακυνθινοί εξόπλισαν τέσσερα πολεμικά πλοία. Στους κυβερνήτες τους αναφέρονται ο Αντώνιος Κουτούβαλης, ο Νικόλαος Μονδίνος, ο Δημήτριος Κομούτος και ο Μαρίνος Σιγούρος. Τα πλοία έφεραν την εικόνα του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου, προστάτη του νησιού εκείνη την εποχή.
Οι πηγές παρουσιάζουν ορισμένες διαφορές. Η μελέτη που δημοσιεύεται στο Corfu Museum αναφέρει ως κυβερνήτη τον Μάρκο Σιγούρο και σημειώνει ότι μαζί του πολέμησε ο γιος του, Μαρίνος. Συνδέει επίσης τον Σιγούρο με τη γαλέρα «Ιουδήθ», ενώ τη γαλέρα του Μονδίνου καταγράφει ως Nostra Signora di Zante. Αυτές οι αποκλίσεις υπενθυμίζουν ότι η ιστορική έρευνα χρειάζεται επιστροφή στα τεκμήρια, ακόμη και όταν αφορά γεγονότα που θεωρούμε γνωστά.
Πέντε αδέλφια στον ίδιο αγώνα
Μία από τις πιο συγκινητικές ιστορίες της Ζακυνθινής συμμετοχής αφορά την οικογένεια Φωτεινού. Πέντε αδέλφια πολέμησαν στη γαλέρα του Μονδίνου. Τέσσερα σκοτώθηκαν και το πέμπτο τραυματίστηκε. Το όνομα του επιζώντος καταγράφεται ως Αλέξιος στο Μουσείο Σολωμού και ως Αλέξανδρος στη μελέτη του Corfu Museum.
Μέσα σε αυτή τη σύντομη αναφορά χωρά μια ολόκληρη οικογενειακή τραγωδία. Η επιστροφή των νικητών σήμαινε για κάποιους χαρά και ανακούφιση· για άλλους, την οριστική απουσία των δικών τους ανθρώπων.
Ένα κειμήλιο και μια αναφορά από το Κρυονέρι
Η μελέτη του Corfu Museum συνδέει με τη γαλέρα «Ιουδήθ» μια σωζόμενη ξύλινη γοργόνα, διακοσμητικό του πλοίου, την οποία αναφέρει ως φυλασσόμενη στο Μουσείο Σολωμού και Επιφανών Ζακυνθίων. Ένα αντικείμενο που φέρνει την αφήγηση της ναυμαχίας κοντά στον σημερινό επισκέπτη.
Μια άλλη σύνδεση οδηγεί στο Κρυονέρι. Το Μουσείο Σολωμού μεταφέρει αναφορά του Καιροφύλα ότι το 1825, κοντά στον Ναό του Εσταυρωμένου, βρέθηκαν οστά, όπλα και Βενετικά και Ισπανικά εμβλήματα. Η πληροφορία συνδέει τα ευρήματα με ταφές νεκρών της ναυμαχίας, από πλοία που προσέγγισαν τη Ζάκυνθο μετά τη σύγκρουση. Πρόκειται για ιστορική αναφορά, της οποίας η αρχαιολογική ταύτιση χρειάζεται περαιτέρω τεκμηρίωση.
Οι «Πέρσες» και ένα ανοιχτό ιστορικό ερώτημα
Με τους εορτασμούς της νίκης συνδέεται και η παλαιά πληροφορία για παράσταση των «Περσών» του Αισχύλου στη Ζάκυνθο, σε ιταλική μετάφραση.
Η αναφορά προέρχεται από τον Σπυρίδωνα Δε Βιάζη, αλλά δεν έχει διασταυρωθεί με άλλες πηγές. Ο θεατρολόγος Πλάτων Μαυρομούστακος, εξετάζοντας το ζήτημα, διατυπώνει την υπόθεση ότι, εφόσον πραγματοποιήθηκε η παράσταση, μπορεί να δόθηκε στις αρχές του 1572. Η σύνδεση είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα, χρειάζεται όμως να παρουσιάζεται με την επιφύλαξη που επιβάλλει η έρευνα.
Σήμερα, 455 χρόνια αργότερα, η Ζακυνθινή συμμετοχή αξίζει να αποκτήσει περισσότερο χώρο στη μνήμη μας. Να αναζητήσουμε τα τεκμήρια, να γνωρίσουμε τα πρόσωπα και να φωτίσουμε τις ιστορίες που κρύβονται πίσω από τα ονόματα.
Γιατί η ιστορία του νησιού μας διασώζεται και μέσα από τέτοιες αναζητήσεις. Και κάθε στοιχείο που έρχεται στο φως αποκτά μεγαλύτερη αξία όταν γίνεται κτήμα όλων.
Η Ζάκυνθος κρατά ζωντανή τη μνήμη
Η σχέση της Ζακύνθου με τη Ναυμαχία της Ναυπάκτου παραμένει ζωντανή. Τα τελευταία χρόνια, το νησί μας γιορτάζει μεγαλοπρεπώς την επέτειο, τιμώντας τη συμμετοχή των Ζακυνθινών και τη μνήμη εκείνων που χάθηκαν στη σύγκρουση.
Ξεχωριστή θέση σε αυτή την προσπάθεια έχει το Μιλάνειο Ναυτικό Μουσείο Ζακύνθου, το οποίο κάθε χρόνο, τέτοια εποχή, και επί 24 συναπτά έτη πραγματοποιεί σειρά εκδηλώσεων αφιερωμένων στη ναυμαχία. Με τη σταθερή παρουσία και τη δράση του, συμβάλλει στη διατήρηση της ιστορικής μνήμης και φέρνει τη ναυτική κληρονομιά του τόπου μας πιο κοντά στους κατοίκους και στους επισκέπτες του νησιού.
Οι εκδηλώσεις αυτές δίνουν ουσιαστικό περιεχόμενο στην επέτειο: μας καλούν να γνωρίσουμε τους ανθρώπους πίσω από τα γεγονότα και να μεταδώσουμε την ιστορία τους στις επόμενες γενιές. Γιατί η μνήμη παραμένει ζωντανή όταν βρίσκει ανθρώπους που τη μελετούν, τη φροντίζουν και τη μοιράζονται.
Ο «Ύμνος των Ιονίων Ναυμάχων», σε στίχους Αντώνη Μιλάνου και μουσική Αντώνη Κλάδη, παρουσιάστηκε στη φετινή εκδήλωση στο Δημοτικό Θέατρο.
Την εικόνα της Παναγίας της Λαουρένταινας, έργο του Αντώνη Μιλάνου, τη φιλοτέχνησε ειδικά για την εκδήλωση της Ναυμαχίας. Το Μουσείο μεταφέρει κάθε χρόνο την εικόνα στο εκκλησάκι στο Ακρωτήρι, όπου τελείται επιμνημόσυνη δέηση.
Τα κειμήλια που κρατούν την ιστορία ζωντανή
Η Ζακυνθινή συμμετοχή στη Ναυμαχία της Ναυπάκτου διατηρείται και μέσα από πολύτιμα κειμήλια. Στο Μουσείο Σολωμού και Επιφανών Ζακυνθίων φυλάσσονται το ξυλόγλυπτο ακρόπρωρο της γαλέρας «Ιουδήθ» της οικογένειας Σιγούρου, το ακρόπρωρο της γαλέρας της οικογένειας Κομούτου και το ξίφος του Ναυμάχου Μάρκου Σιγούρου. Τα τρία αυτά αντικείμενα παρουσιάστηκαν στην επετειακή έκθεση του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου Αθηνών για τα 450 χρόνια από τη ναυμαχία.
Την ίδια επέτειο, το Μουσείο Σολωμού δημιούργησε το εκπαιδευτικό πρόγραμμα «Το ταξίδι της Ιουδήθ συνεχίζεται», προσφέροντας στους μαθητές και στους διαδικτυακούς επισκέπτες υλικό για τα εκθέματα και τη συμβολή των Ζακυνθινών οικογενειών. Μέσα από τη φύλαξη, τη μελέτη και την παρουσίαση αυτών των κειμηλίων, η ιστορία αποκτά μια απτή παρουσία: αντικείμενα που συνδέονται με τους ανθρώπους της ναυμαχίας εξακολουθούν να αφηγούνται τη συμμετοχή του νησιού μας.
Απόψε φάνηκες ξανά απ’ το πέλαγος
χλωμή ειν’ η όψη σου όπως και τότε
που στο τρικάταρτο του σοπρακόμιτου
γεράκι ανέβηκες ύπαρχε πρώτε.
Γοργά πλεούμενα σε κύμα Ιόνιο
-λίγο σταθήκανε στο Αργοστόλι-
Juan de Fuca και τον Μαρκαντόνιο
να βρούνε σύμμαχους. Έτοιμοι οι στόλοι.
Βαριά αντιλάλησαν κανόνια ρίχνοντας
τη μάχη πιάσανε στις Εχινάδες
κι απ’ τ’ αρκεβούζια βόλια σφυρίζοντας
σαν στάχια θέριζαν τους Αραπάδες
Ο ήλιος έδυσε στο αίμα πλέοντας
τρανή βιττόρια εκείν’ η μέρα
της Γαληνότατης βρυχάται ο λέοντας
στο Κάστρο ανέμισε χρυσή παντιέρα.
Στη Λαουρένταινα μια κόρη δέεται
σε χρυσοστόλιστο προσκυνητάρι
το ροδοστέφανο στο κύμα σέπεται
νυμφίος της θάλασσας το παλικάρι. ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΥ (2022)
Το ακρόπρωρο από την γαλέρα “Ιουδήθ” της οικογένειας των Σιγούρων (του Αγίου Διονυσίου), όπου έλαβε μέρος στη Ναυμαχία του Λεπάντο. ΜΟΥΣΕΙΟ ΣΟΛΩΜΟΥ ΚΑΙ ΕΠΙΦΑΝΩΝ ΖΑΚΥΝΘΙΩΝ.
Τα εκθέματα που αναφέρονται παραπάνω και βρίσκονται στην κατοχή του ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΣΟΛΩΜΟΥ ΚΑΙ ΕΠΙΦΑΝΩΝ ΖΑΚΥΝΘΙΩΝ.
