Μέσα από μία περιπλάνησή μου στο διαδίκτυο ανακάλυψα ένα άρθρο του καλού φίλου Εκδότη – Συγγραφέως ΔΙΟΝΥΣΗ ΒΙΤΣΟΥ. Η αλήθεια είναι ότι τον Τιμολέοντα Αμπελά δεν τον είχα ξανακούσει. Ας διαβάσουμε αρχικά ποιός ήταν και μετά τί έγραψε για την Ζάκυνθο: ΤΙΜΟΛΕΩΝ ΑΜΠΕΛΑΣ (Πάτρα 1850 – Αθήνα 1929 ): Δικαστικός, πεζογράφος και ποιητής, που γεννήθηκε στην Πάτρα, αλλά έζησε πιο πολύ στην Αθήνα και στην Σύρο. Από τους ιδρυτές του Φιλολογικού Συλλόγου «ΠΑΡΝΑΣΣΟΣ» . Ξεκίνησε γράφοντας θεατρικά έργα. Στην Ζάκυνθο τοποθετήθηκε ως Δικαστής. Ένα άρθρο του λοιπόν γράφει: ΤΙΜΟΛΕΩΝ ΑΜΠΕΛΑΣ «ΤΟ ΖΑΚΥΝΘΙΝΟ ΚΑΡΝΑΒΑΛΙ» 1881
«Ανεξαρτήτως της ημέρας που ξεκινά το Τριώδιο [που εξαρτάται από το Πάσχα οπότε ξεκινά διαφορετική ημερομηνία κάθε χρόνο], το ωραίο φύλο πάσης τάξεως, ηλικίας και οικονομικής καταστάσεως ξεκινά να πηγαίνει στο θέατρο με προσωπίδα από της 4ης Ιανουαρίου μέχρι τέλους των Αποκρέω σύμφωνα με έθιμο πολυχρόνιο και αδιάκοπο. Φανταστείτε λοιπόν αν ήταν ποτέ δυνατόν επαρχιώτισσα ή χωρική της λοιπής Ελλάδος να μπαίνει masquée, και προ του Τριωδίου στο Θέατρον των Αθηνών, της Σύρου, των Πατρών, ή άλλης πόλεως! Μην εκλάβετε δε ότι οι από της 4ης Ιανουαρίου προσωπιδοφορούσες στο θέατρο ανήκουν σε μια μόνο κοινωνική τάξη. Το έθιμο καθιερώθηκε προ πολλών ετών υπέρ πασών των γυναικών για να ικανοποιείται η φιλοτεχνία του γυναικείου πληθυσμού, όστις είτε δι’ οικονομίαν, είτε λόγω πένθους, είτε για άλλους λόγους δεν του είναι εύκολο να συχνάζει στο θέατρο και να ξοδεύει για θεωρεία και ενδυμασίες. Για εκείνες που φοράνε μάσκα ορίζονται πάρα πολλές θέσεις στη μεγάλη πλατεία τού θεάτρου και έτσι μπορούν χωρίς πολλά έξοδα, πληρώνοντας μάλιστα μειωμένο εισιτήριο σε σχέση με τους άλλους θεατές (δηλαδή μια μόλις δραχμή για είσοδο και αναπαυτικό κάθισμα) ν’ απολαμβάνουν τη θεατρική ψυχαγωγία, αρκούμενες στο να βλέπουν και να ακούν χωρίς τη ματαιοδοξία να επιδεικνύουν τα γυμνά τους πρόσωπα και τα νεκολτέ τους.
Πηγαινοέρχονται στο θέατρο δε μόνες τους και δεν υπάρχει ούτε μια περίπτωση γυναίκας παθούσης στο δρόμο, παρά τα σκοτεινά καντούνια της πόλης. Τελικά ο πιο ασφαλής τρόπος να κυκλοφορεί ένας άνδρας στους δρόμους την νύχτα είναι να είναι ντυμένος γυναικεία. Και αυτό αποδεικνύει μίαν από τις αρετές του Ζακύνθιου λαού. Αλλ’ ας έλθουμε στις Απόκριες γιατί η από της 4ης Ιανουαρίου εμφάνιση γυναικών προσωπιδοφόρων καθ’ οδόν και στο θέατρον, είναι μόλις τα προεόρτια τής κατόπιν δεκαπενθήμερης πανηγύρεως. Οι κυρίως λοιπόν αποκριές ξεκινούν από την ημέρα που θα ανοιχθούν στο κοινό οι καβαλκίνες, [χώροι χορού για το ευρύ κοινό], και οι αίθουσες των τεσσάρων πέντε λεσχών, [χώροι χορού για την αστική τάξη]. Σε αυτές συγκεντρώνεται όλος ο λαός, αθρόος και φαιδρός, από της 2 μ.μ. μέχρι της νυκτός. Βρίθουν δε κόσμου οι οδοί που οδηγούν από τις καβαλκίνες, στις λέσχες, δηλαδή οι δύο μεγάλες παράλληλοι οδοί, η Πλατεία, λεγομένη Ρούγα, η τέμνουσα σε δύο μεγάλα τμήματα την μακρόστενη πόλη, της οποίας τα πεζοδρόμια είναι αμφοτέρωθεν κάτω από στοές και η Στράτα Μαρίνα ωραιότατη παραλία οδός, ήτοι ένθεν έχει μεν τους γραφικότάτους λόφους του Καλλιτέρου, εκείθεν τας καταφύτους υπορείας τού Σκοπού, πέραν δε το δασώδες Βασιλικόν, ετέρωθεν και πέριξ το υψηλόν Κερί, όπου βρίσκεται η υπό του Ηροδότου μνημονευομένη πισσάσφαλτος, το φρούριον τής Ζακύνθου, προς ανατολάς δε τα βουνά τής Πελοποννήσου, το φρούριον της Γλαρέντζας κ.λ.π.
Κατά τις δεκαπέντε λοιπόν τελευταίες ημέρες των Αποκρέω η εύθυμη τής νήσου κοινωνία είναι άπασα σε κίνηση, κατά την κυριολεκτικήν της λέξεως σημασίαν γιατί κάθε γυναίκα από του 15ου μέχρι του 50ου έτους, της κάτω ιδίως τάξεως και εν μέρει της μεσαίας, εννοεί να χορεύει και τας δεκαπέντε ίσως ημέρες. Αν δε λάβετε υπ’ όψιν τον εξ είκοσι χιλιάδων πληθυσμόν τής πόλεως και κάμετε όσες θέλετε αφαιρέσεις των μικροτέρων και μεγαλυτέρων ηλικιών, των ολίγων ασθενών και των σπανιωτάτων κουτσών θα δείτε τι περισσεύει από τον γυναικείο πληθυσμό. Τυχαία ανακάλυψα χορεύουσα την εξηκοντούτιδα μητέρα, της τριανταπεντάχρονης καμαριέρας του ξενοδοχείου όπου μένω.
Ματαίως δε μεταξύ τοσούτων εκατοντάδων κομψών προσωπιδοφόρων αναζήτησα το κοσμοπολίτικο domino, που στην Αθήνα έχει γίνει πια κοινότατο. Οι Ζακυνθινές μάσκαρες φορούν τα συνηθισμένα ρούχα τους και όλη η μεταμφίεσή τους συνίσταται σε μια καλύπτρα απλωμένη στο κεφάλι και μεγεθυνόμενη από υπερμεγέθη κότσο, ή πλεξίδες, πίπτουσαν με χάρη πάνω στην εσθήταν και τα κόττολα [εσωφόρια]. Η καλύπτρα δε αυτή είναι ή μικρά σινδόνη, ή τραπεζομάνδηλο ή κομμάτι κουρτίνας ή, τέλος, ένα σάλι ή μποξάς του τις πτυχές ή τις αναδιπλώσεις πάνω από το μέτωπο συγκρατεί κόσμημα επάργυρο ή επίχρυσο, ή πτερό, ή δέσμη ποικιλοχρόμων ταινιών. Τη μεταμφίεση δε συμπληρώνει η προσωπίδα ή μάσκα, ή μορέττα όπως επί το γενικώτερον τη λένε. Με άλλα λόγια σε όλη τη διάρκεια των Απόκρεω χρειάζονται μία-δύο προσωπίδες, δύο ή τρία ζεύγη περιχειρίδων [γάντια], απαραιτήτων στις γυναίκες κάθε τάξεως και ένα ζεύγος κομψών υποδημάτων, που έχουν παραγγελθεί επίτηδες για τους χορούς. Χάρις δε εις τα νυκτέρια των υποδηματοποιών δεν υπάρχει κίνδυνος να μείνει μάσκαρα άνευ των απαραιτήτων μποτίνων δια τα αγγλομαθημένα πόδια της. Σε αντίθεση των προσωπιδοφόρων γυναικών μετρημένοι στα δάκτυλα είναι οι άρρενες μεταμφιεσμένοι οι οποίοι δεν λέγονται μάσκαρες ή κουδουνάτοι, όπως αλλού, αλλά ντετόροι όπως και αν είναι μεταμφιεσμένοι. Φαίνεται δε ότι παρέμεινε η λέξη από τη συχνή διακωμώδηση των ντετόρων δηλαδή των ιατρών και των δικηγόρων. Και σε γριά, ή μάγισσα, ή ουραγκοτάγκο κι αν μεταμφιεσθεί κάποιος θα ονομαστεί ντετόρος! Χθες φερειπείν ενώ είμαστε προσηλωμένοι στη σκηνή όπου εψάλλετο η «Λουτσία», η προσοχή μας περιεσπάσθη από πολυάριθμους μεταμφιεσμένους, που μπήκαν στα θεωρεία και την πλατεία. Γυρίζοντας είδα τρεις υποκρινόμενους αγάλματα, γραίας ή αρλεκίνους κ.λ.π. όλοι ήσαν ντετόροι, μολονότι ουδείς από αυτούς διακωμωδούσε ιατρό ή δικηγόρο.
Ταύτα επαναλαμβάνονται καθ’ εκάστην και επί δεκαπέντε μέρες αδιακόπως. Με δύο λόγια είναι καθαρά διασκεδάσεις του λαού επειδή η ανώτερη τάξη και μέρη της μεσαίας ούτε μετέχουν, ούτε διασκεδάζουν κατ’ οίκον.»
ΤΙΜΟΛΕΩΝ ΑΜΠΕΛΑΣ, Περιοδικό Αθηνών «ΠΟΙΚΙΛΗ ΣΤΟΑ», 1881
Η Προτομή του Τιμολέοντος Αμπελά στην Ερμούπολη της Σύρου
