OΥΤΕ ΕΝ ΚΩΔΩΝΟΣΤΑΣΙΟΝ ΑΝΕΠΑΦΟΝ… Εφινήραμε,πάει! Βόηθα μας Άγιε! Σα τσου Κρητικούς εκαταντήσαμε”, μόνα τέτοια λόγια ακούγονταν από φωνές γεμάτες τρόμο και απόγνωση. Κι η αγωνιώδης ερώτηση πάντα ίδια όταν ξεπρόβαλαν ανάμεσα από τα χαλάσματα: “εγλιτώσανε τα παιδία; Δόξα σοι ο Θέος!” Και σταυροκοπιόνταν δίχως άλλες κουβέντες, άστεγοι και ημίγυμνοι με ό,τι πρόλαβαν να ρίξουν πάνω τους, όταν πετάχτηκαν χαράματα από τα σπίτια τους για να γλιτώσουν από τον σφοδρότατο σεισμό. Πάνω από 6 μήνες το νησί σειόταν από μικρές σεισμικές δονήσεις, μα τ’ Αγι’ Άντωνιού ανήμερα, “πλείσται οικίαι διερράγησαν και κατέπεσαν και ολόκληροι συνοικισμοί κατεστράφησαν”. Όπου κι αν στρεφόταν το βλέμμα μόνο φρίκη αντίκριζε. Κι αυτό ήταν μόνο η αρχή. Στις 19 του Γενάρη 1893, ένας ακόμα ισχυρότερος σεισμός κατέστησε ακατοίκητα και εκείνα τα σπίτια της Ζακύνθου, που είχαν πληγεί ελαφρά. Το έδαφος μέρα νύχτα κλονιζόταν από απανωτές δονήσεις. Από περίπου 4.000 σπίτια, 300 κατέπεσαν εξ ολοκλήρου, 600 υπέστησαν ζημιές και περίπου 2.000 υπέστησαν ρήγματα, ενώ μόνο 300 παρέμειναν αβλαβή. Η κατάσταση απερίγραπτη. “Γυμνοί και ανέστιοι διέρχονται ημέρας και νύκτας εν υπαίθρω, των πάντων στερούμενοι”. Οι φούρνοι γκρεμίστηκαν, τα οικιακά σκεύη, τα έπιπλα και τα αγαθά μέσα στα σπίτια καταπλακώθηκαν. Πού να κοιμηθούν, τι να φάνε; “Πεινούσι και ριγούσι, ρίγος ψύχους, ρίγος τρόμου, ρίγος ασιτίας”. Ο Μητροπ. Αθηνών Γερμανός συνέταξε επιτροπές για εράνους υπέρ των πληγέντων. Θωρηκτά και ατμοημιολίες με γαλέτες, φάρμακα, κουβέρτες, σκηνές, ρεβύθια, καφέ, ρούμι και ξυλεία έσπευσαν για βοήθεια, ενώ ο Ερυθρός Σταυρός φρόντιζε τους τραυματίες με γιατρό τον Γαλβάνη. Και μέσα σε όλη την συμφορά χαλάζι, βροχή, κεραυνοί, κρύο, μέχρι και χιόνι στον Σκοπό, έρχονται να συμπληρώσουν τα δεινά. Οι ανταποκριτές των εφημερίδων ενημερώνουν συνεχώς με τηλεγραφήματα καταγράφοντας όσα παρατηρούν από συμπεριφορές και αντιδράσεις, όσα συμβαίνουν από φύση και ανθρώπους κι όσα τους εντυπωσιάζουν. “Πρόσωπα ουχί κατηφή, αλλ’ απηγνωσμένα, απηλπισμένα. Ουδείς κλαίει, ουδείς παραπονείται, το μέγεθος της συμφοράς έχει αποξηράνει τους οφθαλμούς πάντων. Οι ανταποκριτές, επιτρέπουν να φανερωθεί το μέγεθος της καταστροφής εντός και εκτός των συνόρων της χώρας κι από την πρώτη στιγμή “καταφθάνουσιν πανταχόθεν της γης συνεισφοραί, αλλεπάλληλοι και γενναίαι”, ανεξαρτήτως εθνικότητας και θρησκεύματος. Η παροχή βοήθειας της Αγγλίας ήταν τόσο έντονη. “Ευγνωμοσύνη οφείλεται εις την Αγγλικήν κυβέρνηση δια τας σωστικάς ενέργειας αλλά κυρίως για την έμπρακτην διδασκαλίαν για το πως πρέπει να ενεργεί η εξουσία εις τοιαύτες περιπτώσεις.” Η Γαλλία αδιαφόρησε πλήρως. Η Γερμανία ήταν απογοητευμένη από το ποσό που συγκέντρωσε, διότι οι Εβραίοι του Βερολίνου αρνήθηκαν να στείλουν βοήθεια πιστεύοντας πως στα Επτάνησα υπάρχει αντισημιτισμός. Οργανώθηκαν καλλιτεχνικές εσπερίδες, θεατρικές παραστάσεις, δημιουργήθηκαν επιτροπές κι όλοι πρόσφεραν, για τον δυστυχή λαό του νησιού. Κατέφθαναν συνέχεια σκηνές μα ο τρόπος διανομής κρινόταν σκανδαλώδης, όπως και όλων των άλλων βοηθημάτων κι ο λαός είχε εξαγριωθεί. Ξυλεία, κουβέρτες, ψωμί όλα άδικα μοιρασμένα. Ο Μητροπολίτης Λάττας κηρύσσει ημέρα νηστείας και γίνεται λιτάνευση του Ιερού Σκηνώματος του Αγίου Διονυσίου. “Τρόμος, φρίκη, απόγνωση και πείνα! Δυστυχή πλάσματα! Στη Ζάκυνθο ακούστηκε η κραυγή ΨΩΜΙ και τα σιτηρά στον Πειραιά ακρίβυναν. Κερδοσκοπία”. Ο Δαμίρης, όπως κι άλλοι, πρόσφερε τις αποθήκες του για να βρουν καταφύγιο οι άστεγοι και τους μοίρασε ψωμί και λάδι. Το ίδιο γινόταν και στο σπίτι του Ρώμα που είχε μετατραπεί σε άσυλο. Η Βασιλική οικογένεια επισκεπτόμενη το νησί, περιηγήθηκε σε πόλη και χωριά. Ο υπάλληλος του δήμου Ελατίων, Ρήγας, εκόμισε έγγραφο ότι στη θέση Σχοινάρι (6 ώρες μακριά από τη χώρα) εσχίσθη η γη και έβγαινε θερμός ατμός και φλόγα. Ο κόσμος αρχίζει να φοβάται για την ύπαρξη ηφαιστείου. Τέλη Γενάρη και πολλοί εγκαταλείπουν το νησί στοιβαγμένοι σε λέμβους και πλοία κουβαλώντας παπλώματα, καλάθια, σκύλους, κότες, σκηνές, όλα φύρδην μίγδην, αλλά πάντα άφωνοι. Η καταστροφή, λέγεται, δεν είναι αποτέλεσμα μόνο αυτού του σεισμού, αφού τα κτίσματα φέρουν μακρόχρονες πληγές δύο και τριών ισχυρών σεισμών που απλά σοφατζίστηκαν με λίγο ασβέστη και την ευθύνη την φέρουν οι νομομηχανικοί. Κάποιοι φαντάζονταν καταποντισμό, όταν μια λάμψη φάνηκε στη θάλασσα πέρα από το Κρυονέρι κι η είδηση ότι στη Βενετία εκκενώθηκαν όλες οι διώρυγες και οι γόνδολες βρέθηκαν να κάθονται στον πυθμένα, από δυνατή άμπωτη, ενώ Γερμανικό περιοδικό έγραφε ότι μεταξύ Κερίου και Λίτζι υπάρχει έδρα ηφαιστείου που επικοινωνεί με Αίτνα και Βεζούβιο, μόνο φόβο τους γέμιζε. Ήταν 10 Φεβρουαρίου, οι δονήσεις συνεχίζονταν και μαζί με τις φήμες περί ηφαιστείου ο παπαΜενεγής διέδιδε πως είδε στον ύπνο του ότι μια πόλη πρόκειται να καταστραφεί. Στωικά περίμεναν το τέλος τους. Εμφανίστηκαν τα πρώτα κρούσματα ευλογιάς αλλά και περονόσπορος στις αμπελοκαλλιέργειες, που μαζί με χαλάζι, παγετό και δριμύ χειμώνα επιδείνωναν την κατάσταση. Ολοκλήρωση της καταστροφής ήταν η στάση της Ιονικής Τράπεζας, που όχι μόνο δεν έδινε δάνεια αλλά ζητούσε προσημείωση αγροκτημάτων για δάνεια που είχαν ήδη δοθεί. Μόνη παρηγοριά τα λόγια των σεισμολόγων Φόρστερ, Ισσέλ και Αγκαραλάουν που καθησυχάζουν τον κόσμο για τις υπόκοφες βοές που ακούγονται στην Άβυσσο, μεταξύ Κερίου και Αγαλά. Καλλιτεχνική εσπερίδα υπέρ των Ζακυνθίων οργάνωσαν και οι Δροσίνης, Παλαμάς, Πολέμης, Προβελέγγιος, Σουρής. Πέρασαν ήρεμα οι μέρες του Πάσχα. Ήταν 5 του Απρίλη και ώρα 7.10’ όταν η φρίκη ξαναβασίλευσε κι ο μέχρι πρόσφατα επίγειος παράδεισος μεταμορφώθηκε σε κόλαση! “Ούτε μία οικία ευρίσκεται γερή, ούτε εις τοίχος άρτιος, ούτε έν κωδωνοστάσιον ανέπαφον”. “ Παντού ερείπια, παντού πτώματα (27 στην πρώτη καταμέτρηση), παντού θρήνος. Βοήθεια, βοήθεια κραυγάζουν παντού! Το άνθος της Ανατολής κατέστη ακατοίκητον! Η επιφάνεια της θαλάσσης κατέβηκε ένα πόδι. Ό,τι άφησε όρθιο ο προηγούμενος σεισμός, ο τωρινός το κατέστρεψε, το ισοπέδωσε. Θύματα έμψυχα και άψυχα! Όσοι ήταν μέσα έτρεχαν έξω να σωθούν, όσοι ήταν έξω έψαχναν τους δικούς τους αν ζουν, άλλοι ζητούσαν βοήθεια να απελευθερώσουν τους καταπλακωμένους κι άλλοι θρηνούσαν τους νεκρούς τους. “Ο περικαλλής Ναός του Αγ. Διονυσίου διεσχίσθη, το Ιερόν σκήνωμα διεσώθη και εξησφαλίσθη”, το 77 ποδών ύψους κωδ/σιο έπεσε μαζί με τις καμπάνες του που ζυγίζουν 4000 λίτρα και για να φτιαχτει πήρε 15 χρόνια κι η αξία του είναι 150.000 δρχ. “Το κωδ/σιο των Αγ. Πάντων, εις την κεντρικωτέραν θέσιν κείμενον, διερράγη εις πλείστα μέρη.’’ “Το μέγα θέατρον στην παραλία, πλαγίως κεκλιμένο με χάσματα βαθειά, με ρήγματα, με δοκούς ανεστραμμένους κατέρρευσε καταπλακώνοντας τον ιδιοκτήτη του καφενείου του”. Στην Πλατεία Ρούγα δεν έμεινε ούτε μία οικία όρθια. Το ρολόι έγειρε και σταμάτησε στις 7.10’. Το Ψήλωμα αδιάβατο από στέγες και λίθους. Στο Μακρύο Καντούνι δύο κάρρα τάφηκαν κάτω από τα ερείπια. Η προτομή του Ποιητού μεταφέρθηκε στο Δημοτικό κατάστημα. “Η Φανερωμένη με τις εικόνες του Δοξαρά με την ολόχρυση ζωοφόρο της στέγης και το ατίμητο πάνχρυσο Ιερό είναι σώα. Διερράγη μόνο ένας τοίχος”. Η θάλασσα στην παραλία του Εσταυρωμένου και στο Κρυονέρι τραβήχτηκε μέσα περίπου 20 μέτρα. Υψώματα έπεσαν κι οι βράχοι έκαναν ρωγμές. Το κρηπίδωμα της παραλίας κατέπεσε σε άμορφους όγκους. Χάσμα χαίνει επί της παραλιακής. Ο Παρθενών ετοιμόρροπος κι όμως μέσα στην Μονή παραμένουν 50 κορασίδες. Ρίζες παχύφυτων αθανάτων αποσπάστηκαν από τη γη. Στο Γαϊτάνι νερά ανέβλυσαν από το έδαφος. Στο Μαραθωνήσι βράχοι αποκολλήθηκαν. Χωρικοί έπεσαν από το άλογο. Η εικόνα του Αγ. Μάρκου, ολόκληρη ιστορία σε πίνακα, σχίστηκε πέφτοντας. Ο Καθολικός Αρχ/σκοπος Ριβέλλης εγκατέλειψε την Μητρόπολη του Αγ.Μάρκου και μετέφερε τα Άγια Μυστήρια και τα αναθήματα σε παράπηγμα. Οι φυλακές του Φρουρίου περιορίστηκαν στα 7 δωμάτια που έμειναν αβλαβή και στην πυριτιδαποθήκη. Στις φυλακές του Σωφρονιστηρίου περιορίστηκαν σε 16 δωμάτια και 72 οικίσκους αφού οι 24 αχρηστεύτηκαν. Οι Ζακυνθινοί κατάδικοι- κρατούμενοι κάνουν αίτηση προς τον Υπ. Δικαιοσύνης ζητώντας χάρη για ευμενή αντιμετώπιση της ποινής.”Ποίαν μεγαλυτέραν μεταμέλειαν δύναται να λάβη κατάδικος, του να εξέλθη των φυλακών και να εύρη το σπίτι του γκρεμισμένο, την γυναίκα του, τα παιδιά του, τις αδελφές του, την μητέραν του γυμνές έξω στους δρόμους;” Ο Απρίλης είχε 8 κι ακόμα η γη σειόταν. “Τετέλεσται! Η Ζάκυνθος δεν υπάρχει πλέον. Ερείπια, ερείπια, ερείπια! Δεν διακρίνει πλέον τις τας οδούς. Είναι ένας πένθιμος χώρος! Πείνα, γύμνια και απελπισία. Ανακοινώθηκε ότι θα στηθούν νέα παραπήγματα κι άρχισαν διαμαρτυρίες για καταπάτηση γης. Ξεκίνησε η κατασκευή τους στα Βερναρδαίϊκα και τον Άγ. Βασίλη. Δυστυχώς για να τρυπώσεις σε παράπηγμα έπρεπε να έχεις πολλά μέσα.“Πηγή ρουσφετιών και η δυστυχία”. Οι στρατιωτικοί γιατροί περιθάλπουν τραυματίες μα οι άρρωστοι ενώ έχουν ανάγκη καλής τροφής, την στερούνται πλήρως. Απορίας άξιο ότι το ηθικό των κατοίκων διατηρείτο αρκετά καλό, ενώ προκαλούσε εντύπωση η απάθεια κάποιων να παραμένουν στα ερειπωμένα υπόγειά τους. Οι ανταποκριτές δεν τηλεγραφούσαν πλέον τα νέα, διότι θεωρείτο γελοίο, απλά κατέγραφαν εντυπώσεις και τις ταχυδρομούσαν. “Σκανδαλώδης διάθεσις και διανομή των χρηματικών εράνων και των εις είδος βοηθημάτων”. Διχόνοια κι έριδες αφού συχνά ψωμί, κουβέρτες, ξυλεία μεταπωλούνταν και εμπορεύονταν από επιτήδειους. Ο Ι.Κολώνιας μέσα στο ποίημά του “Θα γενεί πάλι σεισμός” σατιρίζει την κωμικοτραγική κατάσταση και τις φοβερές εκμεταλλεύσεις. Η πείνα ξεσήκωνε και τους χωρικούς που απειλούσαν πως θα μπουν αγριεμένοι στην πόλη και γι’ αυτό φρουρούνταν οι είσοδοι. Φτώχεια, πείνα και συμπλοκή στην Εβραϊκή. Σωστή πολιορκία. Αλήθεια, ποιός κάνει καλά τους πεινασμένους και τους αδικημένους; Μέσα Απρίλη είχαν ξεκινήσει κατεδαφίσεις τοίχων και καμπαναριών που κρέμονταν επικίνδυνα. Για των Αγ. Πάντων, ο Δεσπότης Λάτας δεν το δεχόταν: “Η ζωή απέμεινεν ημίν και το καμπαναρίο των Αγ. Πάντων”, δήλωνε. Αναρριχήθηκε σε αυτό με τα ράσα να ανεμίζουν και χτυπούσε τις καμπάνες, φωνάζοντας: “Κανείς δεν θα τολμήσει να βάλη βέβηλον χείρα επί του κειμηλίου τούτου. Θα διαρρήξω τα ιμάτιά μου”. “Η καταστροφή ήταν πλήρης, τελεία και ατυχώς δεν ήταν η πρώτη μα το φοβερότερον, δεν θα είναι η τελευταία” έγραφε ο συντάκτης και δεν είχε άδικο. “ Όλο το παρόν της Ζακύνθου πείνα, γύμνια, φτώχεια, αρρώστια! Και το μέλλον; Το λίαν προσεχές, το της αύριον, της μεθαύριον, το μέλλον; ΑΔΗΛΟΝ! Προφήτες δεν ήταν. Γνώστες, μελετητές και επιστήμονες ήταν. Ο καθ. Μητσόπουλος υποστήριζε ότι “εις γεωλογικούς χρόνους οι Ιόνιοι νήσοι ήταν συνδεδεμένοι μετά της Στερεάς Ελλάδος και της Πελοποννήσου, αλλά συν τω χρόνω, δια ρήγματος απεχωρίσθησαν και διεμελίσθησαν εις νήσους[…] Ο σεισμός ήταν τεκτονικός. Ο Διον. Ε. Μαρτινέγκος γράφει η Ζάκυνθος θα υπόκειται ΠΑΝΤΟΤΕ σε σεισμούς και η μόνη συμβουλή είναι η κατασκευή αντισεισμικών κατοικιών. “‘Ο Τζάντες πρέπει να γκρεμιστεί και να φτιαχτεί με νέο ματεριάλε”, είπαν. Ο Νικόλαος Ι. Σολωμός εκδίδει φυλλάδιο “Περί αντισεισμικών κατασκευών” και το πουλάει υπέρ των Ζακυνθίων. Όλοι διαπίστωναν πως οι αγροτικές κατοικίες ήταν φτιαγμένες από πετρούλες και χώμα. Οι οικοδομές δεν είχαν καθόλου ασβέστη και θα έπρεπε πλέον “να γίνωσι κατά την αντισεισμικήν μέθοδον δια παν απευκταίον”. Απευκταίον! Πως; Το Τζάντε μετά την ισοπέδωσή του ξαναχτίστηκε από το μηδέν. “Παλάτι είχαν το βουνό και σκέπασμα τον ουρανό”. Θέμα συζήτησης και διαφωνιών ήταν “το έγκλημα κατά του μέλλοντος του τόπου”, η απόφαση δηλαδή να ξαναχτιστεί η πόλη με την ίδια ρυμοτόμηση, λόγω της ιδιοτέλειας κάποιων. Τα σκαλιστά αγκωνάρια των αρχοντικών έγιναν προσχώσεις στην παραλιακή. Ο εγκέλαδος, ο “ακαταγώνιστος εχθρός”, ξανάρθε το 1912 και το 1953 και παρά τις προειδοποιήσεις των σεισμολόγων τους βρήκε απροετοίμαστους κι η ιστορία διαδραματίστηκε πανομοιότυπα. Και το μέλλον; Άραγε θυμόμαστε ότι η Ζάκυνθος ΠΑΝΤΟΤΕ ΘΑ ΥΠΟΚΕΙΤΑΙ ΣΕ ΣΕΙΣΜΟΥΣ;
Πηγές: Εφ. ΕΛΠΙΣ, Εφ. ΑΚΡΟΠΟΛΙΣ, Εφ. ΑΣΤΥ, Εφ.ΚΑΙΡΟΙ, Εφ. ΕΛ. ΤΥΠΟΣ, Εφ. ΟΦΙΣ, εφ. ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΙΣ, εφ. ΗΛΙΟΣ – ΒΟΥΡΤΣΗ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ
