Σύμφωνα με την παράδοση, το βράδυ της παραμονής των Θεοφανίων συμβαίνει το υπερφυσικό γεγονός να «ανοίγουν οι ουρανοί» για να δεχθούν τις ευχές των ανθρώπων, αρκεί εκείνοι που θα ευχηθούν, να το κάνουν από τα βάθη της πίστης και της ψυχής τους… τότε μόνο, η ευχή θα πραγματοποιηθεί. Τα Θεοφάνεια στον Διονύσιο Σολωμό: “Μιὰ φορὰ τὸ χρόνο, τα Θεοφάνεια τὴ νύχτα, σὲ μιὰ στιγμή γιομάτη μυστήριο, ἀνοίγουν οἱ οὐρανοὶ κι ὅποιος προφτάση τότε νὰ ζητήσῃ ὅ,τι θέλει, θὰ ταποχτήσῃ αὐτὸ ποὺ θέλει…”. [*Ο Κωστής Παλαμάς για το Διονύσιο Σολωμό **Ἀπὸ τὰ βάθη τοῦ τάφου]. Ο Άγιος στην Θύρα Του, όπως όλες τις μεγάλες γιορτές… Ο Άγιος Διονύσιος ξημερώματα βγαίνει στη θύρα Του… Ξημερώματα Φωτώνε, όπως ορίζει η Ζακυνθινή παράδοση, λίγο πριν το ξημέρωμα, με μάσκουλα και κωδονοκρουσίες, ο Άγιος της Αγάπης και της Συγνώμης και Προστάτης απανταχού των Ζακυνθίων Άγιος Διονύσιος θα βγει στη Θύρα Του. Όπως έγραφε ο αλησμόνητος ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΦΛΕΜΟΤΟΜΟΣ… “Ο Άγιος Διονύσιος εκτός από τις δύο του μεγάλες γιορτές (17 Δεκεμβρίου και 24 Αυγούστου), όπου κρατούν τρεις μέρες κάθε φορά και το Σκήνωμά Του παραμένει όρθιο για προσκύνημα, μπαίνει «στην Θύρα Του» και στις τρεις μεγάλες δεσποτικές γιορτές (Χριστούγεννα, Φώτα και Πάσχα). Έτσι απόψε το βράδυ, μέσα στην σιγαλιά, εκεί λίγο πριν τα χαράματα, θα ακουστούν 3 κανονιές και χαρούμενα σένια από το καμπαναρίο Του για να μάθει το νησί πως ο Προστάτης του όρθιος συνεορτάζει την μεγάλη γιορτή”. Χαρακτηριστικό το μπλέ, (λόγω της εορτής των υδάτων), παραπέτασμα της πόρτας του δωματίου Του. Το γεγονός της τοποθέτησης του Αγίου στην Θύρα Του γίνεται γνωστό στο νησί λίγο πριν τα χαράματα, κατά τις 5.00 το πρωί με 3 κανονιές καθώς και με τα χαρούμενα σένια του καμπαναριού. Ο Δεσπότης δεν πετάει τον Σταυρό στην θάλασσα δεμένο σε μία κορδέλα όπως στην υπόλοιπη Ελλάδα αλλά τον «βαπτίζει» πάνω σε ένα μακρύ κοντάρι. Οι πιστοί παρευρισκόμενοι, στην θάλασσα βουτούν και ένα μαντήλι, δεμένο σε κλωστή, με το οποίο πλένουν τα μάτια τους, για να μην πάθουν κάποια ασθένεια. Πιστοί οι Τζαντιώτες στα έθιμά τους και τις πολλαπλές ιδιαιτερότητες του νησιού τους, δεν δέχονται εύκολα αλλαγές. Έτσι όταν κάποια φορά ο πρώτος μη Επτανήσιος Δεσπότης, ο Χρυσόστομος Δημητρίου, θέλησε να αλλάξει το έθιμο και μη ακούγοντας (σαν Δεσπότης) κανέναν, πέταξε το Σταυρό στη θάλασσα με κορδελάκι, όλοι οι Ζακυνθινοί τού φώναζαν κοροϊδευτικά: «Τσιμπάει, Δεσπότη; Τσιμπάει;». Μια και η εικόνα τούς θύμιζε ψάρεμα. Από τότε το έθιμο επανήλθε και η ιδιαιτερότητα συνεχίζεται. Χαρακτηριστικά στην Ζάκυνθο, τα πάρκα του Φωτώνε, όπου πάνω γίνεται ο Μεγάλος Αγιασμός στις εκκλησίες. Τα νερατζόφυλλα και οι σπάθες είναι τα χαρακτηριστικά φυτά της γιορτής που τα στολίζουν. Οι Ιερείς κρατώντας στα χέρια τους τον Σταυρό και αγιαστούρες, που είναι επίσης κατασκευασμένες απαραίτητα από άνθη λεβάντας, μανουσάκια, χρυσάνθεμα και νεραντζόφυλλα ακολουθώντας καθιερωμένο τυπικό, επικαλούμενοι την ευλογία του Θεού, προβαίνουν στον Αγιασμό του ύδατος. Τη γιορτή των Φώτων, το έθιμο είναι να στολίζονται οι εικόνες στο εικονοστάσι του σπιτιού με νερατζόφυλλα. Στην κεντρική εικόνα βάζουν και ένα νεράντζι, το οποίο μένει εκεί μέχρι το πρωί της Καθαρής Δευτέρας. Τότε το βγάζουν και πίνουν τον χυμό του, για τον πονόλαιμο. Στην γιορτή των Φώτων, οι Ζακυνθινοί, που πηγαίνουν στην εκκλησία παίρνουν κοντά τους μια «τσούφα» (δέσμη) πορτοκάλια, τα οποία βουτούν στο αγιασμένο νερό, για να ευλογηθούν. Φαγητό της ημέρας το αυγολέμονο με τρία κρέατα, (κότα, μοσχάρι, χοιρινό τα παλιά χρόνια, μετά βάλανε και την γαλοπούλα), με όσα αυγά και όσα λεμόνια είναι τα άτομα που θα φάνε με τριμμένο τυρί πάνω, το οποίο δεν λείπει από το Ζακυνθινό τραπέζι. Η τσούφα τα πορτοκάλια βουτιούνται στο μεγάλο αγιασμό και είναι το φρούτο του γιορταστικού τραπεζιού. Οι νοικοκυρές, επειδή είναι αγιασμένα, με τις φλούδες έκαναν γλυκό, για να μην τις πετάξουν. Τσούφες δεμένες σε σπάο βουτούσαν και στην θάλασσα μετά την βάπτιση του Σταυρού. Με νερατζόφυλλα (κλαδιά πορτοκαλιάς) στολίζονται στα σπίτια της Ζακύνθου τα εικονοστάσια για τη μεγάλη γιορτή του Φωτώνε. Στο κεντρικό κόνισμα τοποθετείται ένα πορτοκάλι, το οποίο θα μείνει εκεί μέχρι το πρωί της Καθαρής Δευτέρας. Τότε θα πιουν το χυμό του για τον πονόλαιμο. Τα ξερά νερατζόφυλλα, μαζί με το παλιό βαγί, τα ματζέτα της Σταυροπροσκύνησης και της Πεντηκοστής, καθώς και το βασιλικό του Σταυρού θα τα κάψουν, για να καθαριστεί το εικονοστάσι και να είναι έτοιμο να δεχθεί τα νέα εθιμικά φυτά. Με τα νερατζόφυλλα και τα πορτοκάλια στολίζονται και οι εκκλησίες. Το έτος 1885 ο τότε Αρχιεπίσκοπος Ζακύνθου ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ ΛΑΤΑΣ, ο “πολύς και λόγιος”, αποφασίζει ότι λόγω “της αταξίας” που παρατηρείται στην κατάδυση, δεν θα γίνεται η ρίψη του Σταυρού των Θεοφανείων “με το σχοινί” στην θάλασσα, αλλά θα γίνεται μόνον η εμβάπτιση Σταυρού Λιτανείας “προσαρμοσμένου επί ξύλινης βάσης” στην προβλήτα του λιμανιού. Το πλήρες τυπικό το γνωστοποιεί και στους Δήμαρχο και Νομάρχη της εποχής οι οποίοι συμφωνούν!
Αγιασμός των Υδάτων το 1902 σε φωτογραφία του Αρχιδούκα Λουδοβίκου Σαλβαδώρ.
