Πριν περάσουμε στο άρθρο της ημέρας, αξίζει να αναφερθούμε στην σημερινή ημέρα, Μεγάλη Τρίτη γαρ, και ο Αείμνηστος Λαογράφος, Δάσκαλος, Ποιητής, Συγγραφέας, φίλος και πολλά άλλα ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΦΛΕΜΟΤΟΜΟΣ έγραψε στο βιβλίο του “Τοπίο Εορτασμών”: Τη Μεγάλη Τρίτη ψάλλεται το Τροπάριο της Κασσιανής, που ακούγεται το βράδυ στις εκκλησίες, στο τέλος της ακολουθίας του τρίτου Νυμφίου, από πολυμελείς χορωδίες. Πολλοί είναι αυτοί οι οποίοι σπεύδουν στις εκκλησίες, και κυρίως την Πισκοπή (Μητρόπολη), για να το ακούσουν. Τα σχόλια για την καλή ή την κακή απόδοσή του κρατούν για μέρες. Η απήχησή του στην καθημερινότητα των κατοίκων είναι μεγάλη και την αποδεικνύει η έκφραση που συχνά αποδίδεται σε κάποιες “ζωηρές” γυναίκες: “Κασσιανή” ή “είναι Κασσιανή”, η οποία, βέβαια, δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα, μια και ονοματίζει την ποιήτρια του ύμνου και όχι το πρόσωπο στο οποίο αυτός αναφέρεται. Τη μνεία του κάνουμε την επόμενη μέρα, της οποίας είναι ο Όρθρος, σύμφωνα με εντολή του ίδιου του Χριστού.
Γράφει ο κ. Μάριος Μπενίσης στο άρθρο του:
Το Ζακυνθινό Μεγαλοβδόμαδο αποτελεί μία από τις πιο ξεχωριστές και κατανυκτικές εκφράσεις της Ορθόδοξης παράδοσης στον ελληνικό χώρο. Στη Ζάκυνθο, η Μεγάλη Εβδομάδα δεν είναι μόνο μια θρησκευτική περίοδος προετοιμασίας για την Ανάσταση του Χριστού, την δικιά μας “Λαμπρή”, αλλά ένα βαθιά ριζωμένο πολιτισμικό και πνευματικό γεγονός που συνδυάζει στοιχεία με έντονες επιρροές από τη δυτική εκκλησιαστική μουσική και την ιστορική εμπειρία των Επτανήσων.
Η ιδιαίτερη φυσιογνωμία του Ζακυνθινού Μεγαλοβδόμαδου διαμορφώθηκε κατά τη διάρκεια της μακράς παρουσίας της Βενετίας στα Επτάνησα. Η δυτική μουσική παράδοση επηρέασε έντονα την εκκλησιαστική πρακτική του νησιού, με αποτέλεσμα οι ύμνοι να αποδίδονται συχνά πολυφωνικά από χορωδίες. Σε αντίθεση με άλλες περιοχές της Ελλάδας όπου κυριαρχεί η μονοφωνική βυζαντινή ψαλτική, στη Ζάκυνθο ακούγονται τετραφωνικές μελωδίες που θυμίζουν ιταλική εκκλησιαστική μουσική, δημιουργώντας ένα ιδιαίτερο κατανυκτικό κλίμα. Οι ναοί γεμίζουν από χορωδούς και πιστούς, ενώ η συμμετοχή της τοπικής κοινωνίας είναι καθολική.
Μία από τις πιο χαρακτηριστικές στιγμές της Μεγάλης Εβδομάδας είναι η περιφορά του Εσταυρωμένου εντός των ναών, τη Μεγάλη Πέμπτη υπό τον ύμνο “ίνα τι εφρύαξαν έθνη”. Σε αντίθεση με άλλες περιοχές, στη Ζάκυνθο ο Εσταυρωμένος κατεβαίνει από τον Σταυρό, όχι μετά το 6ο αλλά μετά το 11ο Ευαγγέλιο, σε μια ιδιαίτερα συγκινητική τελετή που θυμίζει θεατρικό δρώμενο, με έντονη συμβολική σημασία και η τελετή ολοκληρώνεται με την απόδοση του 12ου Ευαγγελίου στα “Ζακυνθινά” από τους καλλίφωνος τοπικούς ιερείς. Την μεγάλη Παρασκευή το πρωί ακολουθεί η τελετή της Αποκαθήλωσης και η τοποθέτηση του Χριστού στον Επιτάφιο.
Ιδιαίτερη θέση έχει και η μοναδική στον κόσμο περιφορά του Εσταυρωμένου τη Μεγάλη Παρασκευή. Στη Ζάκυνθο η περιφορά γίνεται το μεσημέρι και το κλείσιμο της είναι ιδιαίτερα συγκινησιακό με τον Μητροπολίτη να τελεί τα της “Ευλογίας του Σύμπαντος”, να ευλογεί δηλαδή με τον Εσταυρωμένο, ανεβασμένος σε εξέδρα, τα 4 σημεία του ορίζοντα. Το ίδιο βράδυ λαμβάνει χώρα στις 04.15 η μοναδική στην πόλη της Ζακύνθου λιτανεία του Επιταφίου. Η πομπή συνοδεύεται από ψαλμωδούς και φιλαρμονικές μπάντες που αποδίδουν πένθιμα εμβατήρια, δημιουργώντας μια ατμόσφαιρα βαθιάς κατάνυξης, όπως τα πολύ γνωστά στα Ζακυνθινά χείλη Marcia Funebre και Adagio που κατακλύζουν τους δρόμους της χώρας καθ’ όλη την Μεγάλη Παρασκευή στις 2 μεγάλες λιτανείες της ημέρας. Ολόκληρη η πόλη συμμετέχει σε αυτή την τελετουργική πορεία, που αποτελεί μια δημόσια έκφραση συλλογικού πένθους αλλά και ελπίδας.
Τα σπίτια των Ζακυνθινών είναι, από την μεγάλη Πέμπτη το απόγευμα, στολισμένα με μαύρα “πεύκια”, σύμβολο της συμμετοχής του λαού στην πένθιμη ατμόσφαιρα των ημερών.
Εδώ να αναφέρουμε ότι στην παράδοση της Ζακύνθου δεν υπάρχει υφασμάτινος επιτάφιος αλλά αμφιπρόσωπος ξυλόγλυπτος επιτάφιος, δείγμα της ιδιαιτερότητας και στην τέχνη.
Από θεολογική άποψη, το Ζακυνθινό Μεγαλοβδόμαδο εκφράζει με ιδιαίτερο τρόπο το μυστήριο του Πάθους και της Ανάστασης του Χριστού. Η Μεγάλη Εβδομάδα στην ορθόδοξη θεολογία θεωρείται η κορύφωση της θείας οικονομίας, δηλαδή του σχεδίου σωτηρίας του ανθρώπου από τον Θεό. Τα γεγονότα που τιμώνται –ο Μυστικός Δείπνος, η Σταύρωση, η Ταφή και τελικά η Ανάσταση– δεν αντιμετωπίζονται απλώς ως ιστορικά γεγονότα, αλλά ως μυστήρια που βιώνονται λειτουργικά από την κοινότητα των πιστών.
Η έντονη συμμετοχή του λαού και η δραματικότητα των τελετών στη Ζάκυνθο βοηθούν τους πιστούς να βιώσουν υπαρξιακά το δράμα της Σταύρωσης και την ελπίδα της Ανάστασης. Το πένθος της Μεγάλης Παρασκευής μετατρέπεται σταδιακά σε χαρά κατά το ξημέρωμα του Μεγάλου Σαββάτου, όταν οι ιερείς αλλάζουν άμφια από μαύρα σε κόκκινα και χρυσά, ο ναός γεμίζει φως και ακούγεται το «Ανάστα ο Θεός», στο τέλος της Αποστολικής περικοπής, με το δρώμενο της Γκλόρια να λαμβάνει χώρα ξημερώματα Μεγάλου Σαββάτου.
Η μετάβαση αυτή από το σκοτάδι στο φως αποτελεί κεντρικό θεολογικό σύμβολο της χριστιανικής πίστης: ο θάνατος νικιέται και η ζωή θριαμβεύει.
Έτσι, το Ζακυνθινό Μεγαλοβδόμαδο δεν είναι μόνο μια τοπική παράδοση αλλά μια ζωντανή έκφραση πίστης, ιστορίας και πολιτισμού. Μέσα από τη μουσική, τις τελετές και τη συλλογική συμμετοχή, οι κάτοικοι της Ζακύνθου μετατρέπουν τη Μεγάλη Εβδομάδα σε μια βαθιά πνευματική εμπειρία που ενώνει το παρελθόν με το παρόν και την ανθρώπινη εμπειρία με το θεολογικό μήνυμα της σωτηρίας.
Να σημειωθεί εδώ πως η παλιά παράδοση στην Ζάκυνθο το βράδυ του Μεγάλου Σαββάτου ήταν πως μετά το Χριστός Ανέστη και το όμορφο δρώμενο του ” Άρατε Πύλας” στην επάνοδο της λατρευτικής πομπής προς τον ναό, η ακολουθία διακόπτεται για να συνεχιστεί την Κυριακή το πρωί με την Αναστάσιμη Θεία Λειτουργία.
Ακολουθεί η Νια βδομάδα όπως χαρακτηριστικά λέγεται με πανηγύρια σε χώρα και χωριά με ιδιαίτερη παράδοση στις λιτανείες των εφέστιων εικόνων της Παναγίας που συνλιτανεύονται με την Εικόνα της Αναστάσεως, συμμετέχοντας με αυτόν το τρόπο “σωματικά” στην χαρά της Αναστάσεως.
Ιδιαίτερη μνεία κάνουμε στην λιτανεία της Παναγίας της Γαλανούσας της ενορίας του Αγίου Λαζάρου που λαμβάνει χώρα στο τέλος του Εσπερινού της Αγάπης, το Απόγευμα της Λαμπρής, σ αυτήν της Λαουρένταινας που κατεβαίνει από το Ψήλωμα στον ναό της Αγίας Τριάδας την Δευτέρα του Πάσχα αλλά και αυτήν της Παναγίας Χρυσοπηγής της Μπόχαλης που λιτανεύεται στο ομώνυμο γραφικό προάστιο την Νια Παρασκευή το πρωί.
Το εορταστικό 15θημερο ολοκληρώνεται με το πανηγύρι του Αγίου Αλύπιου, ή πιο γνωστού ως Αη Λύπιου στους Ζακυνθινούς, στο Καλλιτέρο που τα τελευταία χρόνια αναβίωσε βρίσκοντας συμμετοχή από πολύ κόσμο.
Η Ζάκυνθος γιορτάζει τις Άγιες αυτές ημέρες με μεγαλοπρέπεια, συγκίνηση αλλά και την δέουσα πίστη, πράγμα που κάνει αυτές τις ημέρες μοναδικές και για τον Ζακυνθινό αλλά και για τον επισκέπτη που ζει ένα Πάσχα άκρως διαφορετικό απ’ ότι έχει συνηθίσει.
