Πριν 16 χρόνια, και συγκεκριμένα την 16η Ιουλίου του 2010, η ημερήσια τοπική εφημερίδα “ΗΜΕΡΑ ΖΑΚΥΝΘΟΥ”, σε ένα ειδικό θέμα, δημοσίευσε μία σπάνια και άκρως ενδιαφέρουσα πανοραμική άποψη της της Ζακύνθου του 19ου αιώνα που την παρουσίασε ο Αείμνηστος συμπολίτης μας ομότιμος καθηγητής αρχιτεκτονικής του Ε.Μ.Π. ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΖΗΒΑΣ όπου έφυγε από την ζωή τις 13 Φεβρουαρίου του 2018 σε ηλικία 90 ετών. Η παρουσίαση έγινε στο ιδιαίτερα ενδιαφέρον διήμερο για την Βιομηχανική Κληρονομιά των Ιονίων Νήσων που οργάνωσαν από κοινού την Παρασκευή και Σάββατο 4 και 5 Ιουνίου 2010 το Περιφερειακό Τμήμα Κέρκυρας του Τ.Ε.Ε., το Ελληνικό Τμήμα του Διεθνούς Οργανισμού για την διάσωση της Βιομηχανικής Κληρονομιάς (TICCIH) και το Τμήμα Ιστορίας του Ιονίου Πανεπιστημίου. Στο εργοστάσιο Σαπωνοποιΐας Πατούνη που λειτουργεί στην πόλη της Κέρκυρας, αναρτημένη στο γραφείο της Διεύθυνσης υπάρχει μία σχετικά μεγάλων διαστάσεων ελαιογραφία, που παρουσιάζει μία ενδιαφέρουσα γενική άποψη της πόλης της Ζακύνθου, ένα πανόραμα όπως θα λέγαμε, παραπλήσιο μεν και με άλλες γνωστές απεικονίσεις της πόλης, αλλά και με τις δικές του ιδιαιτερότητες. Πώς άραγε έφτασε εκεί και γιατί βρίσκεται αυτό το πανόραμα στην Κέρκυρα; Η απάντηση στο ερώτημα προϋποθέτει μία σύντομη αναδρομή στην Ζάκυνθο του 19ου αιώνα και στις δραστηριότητες των κατοίκων εκείνης της εποχής. Το όνομα της οικογένειας Πατούνη κατ’ αρχήν προερχόμενης από τους Καλαρρύτες της Ηπείρου, εντοπίζεται στην Ζάκυνθο το 1809 και το 1814. Τριάντα περίπου χρόνια ενωρίτερα, το 1780, αναφέρεται στην Ζάκυνθο και μία δεύτερη οικογένεια, από τους Καλαρρύτες και πάλι, η οικογένεια Μπαζάκη. Φαίνεται πως οι δύο αυτές οικογένειες, πιθανότατα λόγω της κοινής τους καταγωγής, θα συνδέονταν και θα ανέπτυσσαν κοινές, ή και, αργότερα, παράλληλες, επιχειρηματικής δραστηριότητες. Όπως μάλιστα πληροφορήθηκε ο Αείμνηστος Διονύσης Ζήβας, από τον ιδιοκτήτη του εργοστασίου στην Κέρκυρα κ. Απόστολο Πατούνη, οι οικογένειες αυτές είχαν αναπτύξει αρχικά εμπορικές σχέσεις με την Μασσαλία μέσω Ζακύνθου και εισήγαγαν από εκεί σαπούνια. Εικάζεται λοιπόν πως η σχέση τους αυτή με τα σαπούνια και η πιθανή απόκτηση κάποιας τεχνογνωσίας τους, οδήγησε στην ιδέα της ίδρυσης εργοστασίου σαπωνοποιΐας στην Ζάκυνθο, που διέθετε άλλωστε και την κατάλληλη πρώτη ύλη. Αυτός προφανώς είναι ο λόγος της λειτουργίας και άλλων σαπωνοποιείων στην Ζάκυνθο, όπως τα των αδελφών Φιλιώτη, Αντ. Σ. Βράχα και Σία, Καιροφύλλα και Σαρακίνη. Το εργοστάσιο ιδρύθηκε το 1850, ενόσω δηλαδή τα Επτάνησα τελούσαν υπό την Αγγλική “προστασία”, όπως συνάγεται από ένα έντυπο που προφανώς διανεμήθηκε στους συναλλασσόμενους, και συνέχισε να λειτουργεί μέχρι και τρία ή τέσσερα χρόνια πριν από τους σεισμούς του 1953, για περισσότερο δηλαδή από εκατό χρόνια, όταν καταστράφηκε από πυρκαγιά. Το εργοστάσιο βρισκόταν στην πόλη της Ζακύνθου, στην γωνία των οδών Φωσκόλου και Δραγώνα 9. Και τώρα το πανόραμα: Ο πίνακας έχει εσωτερικές διαστάσεις 1,19 μ. πλάτος, 0,53 μ. ύψος στα άκρα και 0,62 μ. στο μέσον, και έχει ξύλινο πλαίσιο, το άνω μέρος του οποίου είναι ελαφρά καμπυλωμένο. Πρόκειται για μια ελαιογραφία πάνω σε μάι ξύλινη επιφάνεια και απεικονίζει την πόλη της Ζακύνθου σε ορθή προβολή, περίπου από την περιοχή του Άμμου μέχρι την περιοχή του Κρυονεριού, όχι όμως μέχρι την πούντα της Κρυονερίτισσας. Στο βάθος διακρίνονται ολοκάθαρα οι λόφοι του Εξηνταβελώνη και του Κάστρου, τα τείχη, το σινιάλο στον ανατολικό προμαχώνα, ένας ανεμόμυλος και τα σπιτάκια της Μπόχαλης και ακολουθούν τα λιοστάσια στο Ακρωτήρι. Στο μέσον περίπου του λόφου του Κάστρου σημειώνονται τα μικρά κόκκινα λαϊκά σπιτάκια στο Κεραμιδάκι, σημειώνονται οι δρόμοι που οδηγούν στην Μπόχαλη πάνω στον γυμνό τότε λόφο και, φυσικά, ο οικισμός της χώρας σε όλο σχεδόν το μήκος του. Είναι αξιοσημείωτο ότι δεν απεικονίζεται το Καμπαναριό του Αγίου, πράγμα που πρέπει να σημαίνει που δεν υπήρχε την στιγμή που φιλοτεχνείται ο πίνακας, ενώ, περιέργως, δεν σημειώνονται τα Καμπαναριά του Αγίου Νικολάου του Μώλου και των Αγίων Πάντων. Σημειώνεται, αντίθετα, ένα πανύψηλο καμπαναριό, σχεδόν εκτός Κλίμακος, κάπου στην περιοχή των Ρεπάρων ή της Αγίας Τριάδας, πολύ δύσκολο να ταυτιστεί, ενώ δίπλα στην βάση του σημειώνεται η ανατολική όψη μιας εκκλησίας και η προεξέχουσα κόγχη του Ιερού της. Αριστερόχειρα σημειώνεται ένας υποτυπώδης λιμενοβραχίονας όπου έχουν δέσει κάποια μικρά πλεούμενα, ενώ στην ακύμαντη βαθυγάλανη θάλασσα που απλώνεται μπροστά στην πόλη υπάρχουν αγκυροβολημένα τουλάχιστον δεκατρία ιστιοφόρα, ενώ τρία άλλα φεύγουν ή έρχονται στο νησί. Η πόλη προβάλλεται πάνω σ’ ένα γεμάτο με άσπρα σύννεφα γαλανό ουρανό. Τόσο η θάλασσα όσο και τα άσπρα σύννεφα είναι αποτέλεσμα κάποιας μεταγενέστερης επιζωγράφισης. Ο πίνακας είναι ανυπόγραφος και αχρονολόγητος. Δεδομένου ότι από τον πίνακα λείπει το καμπαναριό του Αγίου, σχεδιασμένο από τον γνωστό Ζακυνθινό αρχιτέκτονα Φίλιππο Χαρτά και κατασκευάστηκε μεταξύ 1846 – 1851, θα πρέπει να δεχτούμε πως ο πίνακας πρέπει να φιλοτεχνήθηκε πριν από το 1846 ή, έστω, πριν από την αποπεράτωση του καμπαναριού, και ότι θα κοσμούσε προφανώς κάποιον χώρο που θα ανήκε στην οικογένεια Πατούνη. Αρκετά αργότερα, ο Νικόλας Πατούνης, γιός του Απόστολου, μετά τις σπουδές του στο σχολείο των Τεχνών στην Αθήνα, -το μετέπειτα Ε.Μ. Πολυτεχνείο-, πηγαίνει στην Κέρκυρα και κατασκευάζει το υπάρχον και σήμερα εργοστάσιο, γύρω στο 1890-1900. Το εργοστάσιο αυτό λειτουργεί αρχικά ως υποκατάστημα του εργοστασίου της Ζακύνθου μέχρι περίπου το 1930, οπότε αρχίζει να λειτουργεί αυτόνομα, ως εργοστάσιο Πατούνη και είναι όπως προαναφέραμε αυτό το ίδιο που εξακολουθεί να λειτουργεί ακόμα και σήμερα. Είναι συνεπώς πολύ πιθανό ο πίνακάς μας να μεταφέρθηκε στην Κέρκυρα από αυτόν τον Νικόλα Πατούνη, περί τα τέλη του 19ου αιώνα όταν αποφάσισε να εγκατασταθεί εκεί, παίρνοντας όμως μαζί του και τις αναμνήσεις του από την Ζάκυνθο. Σήμερα, διακόσια δεκαπέντε χρόνια μετά την εμφάνιση των οικογενειών Πατούνη και Μπαζάκη στην Ζάκυνθο και εκατόν εβδομήντα πέντε χρόνια από την ίδρυση του εργοστασίου, ο πίνακας και οι πληροφορίες που τον συνοδεύουν, μάς λέει κάποια πράγματα για την ιστορία της σαπωνοποιΐας στα Επτάνησα και μάς μεταφέρει σε μια αλλοτινή Ζάκυνθο, μάς αποκαλύπτει σχέσεις και δραστηριότητες του νησιού μας με την αδελφή Κέρκυρα και μάς προτρέπει να αναπολήσουμε αυτή την παλιά, χαμένη πια, εικόνα της πόλης μας.
ΠΗΓΗ: ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ “ΗΜΕΡΑ ΖΑΚΥΝΘΟΥ” – ΦΥΛΛΟ ΤΗΣ 26-7-2010
Ο Αείμνηστος Καθηγητής ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ ΖΗΒΑΣ.
Ο πίνακας σήμερα, από φωτογραφία του ιδιοκτήτη κ. Αποστόλου Πατούνη.
