ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΞΕΝΟΠΟΥΛΟΣ. Τo ταξίδι μου στην Ζάκυνθο τον χειμώνα του 1911.

«Tο χειμώνα του 1911, μια ξαφνική κι ακατανίκητη νοσταλγία, μ’ έκανε να τ’ αφήσω όλα σύξυλα και να πάω στη Ζάκυνθο, να μείνω όσο περισσότερο μπορούσα. Έφυγα, μονάχος μου, στις 6 του Δεκέμβρη και γύρισα την Πρωτοχρονιά του 1912.

Μπόρεσα έτσι να ξαναϊδώ τη χειμωνιάτικη λιτανεία του Αγίου Διονυσίου, που είχα να την ιδώ από παιδί, να ξανακούσω τη νυχτερινή ακολουθία, την παραμονή των Χριστουγέννων, στη Μητρόπολη, να λειτουργηθώ άλλη μια φορά στην πανέμορφη Φανερωμένη και το κυριότερο, το συγκινητικότερο, να ξανακόψω τη Χριστουγεννιάτικη Ζακυνθινή «κουλούρα» στο πατρικό μου σπίτι.

Ο πατέρας μου, καθώς είπα, είχε πεθάνει. Στο σπίτι ήταν μόνο ο θείος μου – στην κάμαρά του πάντα, καθηλωμένος στην πολυθρόνα του – η γριά πια αλλ’ ακμαία ακόμα μητέρα μου, κι οι δυο μικρότερες αδερφές μου.

Η Χαρίκλεια είχε μεγαλώσει, είχε γίνει ζωγράφος κι είχε διακοσμήσει τους τοίχους της τραπεζαρίας και της σάλας με πλατιές ζώνες από γκρέκες [μαιάνδρους]. Καθώς το περιποιόταν τώρα η ίδια, το σπίτι μέσα φάνταζε ωραιότερο παρά ποτέ, και κρατιόταν καλά όπως τον παλιό καιρό, γιατί κι η αδερφή μου κέρδιζε ζωγραφίζοντας, κι εγώ, «πλούσιος» τώρα από τα βιβλία μου και τα θεατρικά μου έργα, έστελνα αρκετά.

Επειδή η βορινή καμαρούλα μου, χειμώνα καιρό, θα ήταν ψυχρή για την ηλικία μου, η μητέρα μου με πήρε στη μεγάλη μεσημβρινή κάμαρά της. Έτσι κοιμήθηκα πάλι, για ένα μήνα, στην ίδια εκείνη κάμαρα όπου κοιμόμουν κι όταν ήμουν μικρό παιδί. Κι αλήθεια, παιδί μού φαινόταν πως είχα ξαναγίνει, με τη μητέρα μου στο διπλανό κρεβάτι, που με πρόσεχε ως ν’ αποκοιμηθώ μόνο που δε με νανούριζε – και κάθε τόσο σηκωνόταν για να με σκεπάζει. Μα κι εγώ έκανα το ίδιο. Όταν ξανάπεφτε στο κρεβάτι της, αφού μ’ εσκέπαζε, σηκωνόμουν σιγά-σιγά για να τη σκεπάσω, και πάλι εκείνη, και πάλι εγώ, ωσότου ένας από τους δυο μας αποκοιμόταν κι η συγκινητική κωμωδία τελείωνε…

Σηκωνόμουν πρωί, γιατί και το σπίτι ήταν πρωινό, κι έπειτα έπρεπε, πριν βγω έξω ή δεχτώ επισκέψεις, να κάμω την καθημερινή μου εργασία. Περνούσα στο διπλανό σαλονάκι της μητέρας μου, κι εκεί, στο τραπέζι της, με την πένα της και τ’ ωραίο εκείνο καλαμάρι της έγραφα το χρονογράφημα των «Καιρών», την «Αθηναϊκή Επιστολή» του Φαίδωνος και ό,τι άλλο χρειαζόταν για τη «Διάπλαση». Η συγκοινωνία με την Αθήνα ήταν τότε πυκνή κι η ύλη μου δεν καθυστερούσε ποτέ.

Μπορούσα, αν ήθελα, να μείνω και περισσότερο από ένα μήνα στη Ζάκυνθο. Αλλά είχα τη γυναίκα μου που στενοχωριόταν μακριά μου, κι έπειτα άρχισε κι ένα κρύο ανυπόφορο. Ποτέ βέβαια μεγαλύτερο από κείνο που θα ’κανε στην Αθήνα- αλλά εκεί θα είχα φωτιά, ενώ η μητέρα μου δεν ήθελε ούτε να την ακούσει. «Πώς πέρασες εδώ-μέσα τόσους χειμώνες;» μου έλεγε «θυμάσαι ν’ ανάψαμε ποτέ ούτε μαγκάλι;» Ήταν αλήθεια, αλλά είχα ξεσυνηθίσει- ούτε ήμουν πια παιδί για ν’ αντέχω. Κι έμοιαζα με τη Ρωσίδα εκείνη που βρέθηκε ένα χειμώνα στη μεσημβρινή Ιταλία κι ανυπομονούσε να γυρίσει στην Πετρούπολη για να… ζεσταθεί!

Κατά τη διαμονή μου στη Ζάκυνθο έκαμα και μια διάλεξη στη νυχτερινή Εργατική Σχολή. Ο καιρός ήταν άθλιος εκείνο το βράδυ, αλλά η σάλα εγέμισε. Είπα «για την αγάπη της πατρίδας λίγα λόγια της καρδιάς». Η ομιλία μου μπορεί να μην άρεσε και τόσο στους Ζακυνθινούς, που περίμεναν κι από μένα τα πομπώδη λόγια που ήταν συνηθισμένοι ν’ ακούνε. Άρεσε όμως στην Αθήνα όταν την τύπωσα στο τέλος κάποιου τόμου διηγημάτων μου, και, όπως το «Νόστιμον Ήμαρ» του 1906, τη διαβάζουν σήμερα τα Ελληνόπουλα, γιατί υπάρχει σε «Νεοελληνικά Αναγνώσματα» του Γυμνασίου.

Οι πατριώτες μου ωστόσο, το 1911, μου έκαναν πολύ πιο θερμή υποδοχή παρά το 1906. Γιατί σ’ αυτό το μεταξύ είχα ανεβεί στη συνείδησή τους σαν λογοτέχνης με τα τελευταία μου διηγήματα και μυθιστορήματα, όσο και με τα θεατρικά μου έργα.